CMENTARZYSKO (lub nekropolia) w archeologii to pozostałość po miejscu, gdzie chowano zmarłych. Termin „nekropolia” pochodzi z greki i oznacza dosłownie „miasto zmarłych”. Mogą być płaskie lub z widocznymi konstrukcjami – najczęściej kurhanami. Na przestrzeni dziejów na terenie Polski zmarłych najczęściej chowano składając ciała do grobów o różnych konstrukcjach lub paląc na stosie. Pierwszy ze sposobów to tzw. pochówek szkieletowy (inhumacja), a drugi ciałopalenie (kremacja). Rzadziej spotykane są pochówki cząstkowe (z fragmentem zwłok) czy symboliczne – kenotafy (groby bez ciała). Niektóre cmentarzyska są birytualne, łącząc oba sposoby pochówku.
Sposób budowy grobów, ich wygląd, traktowanie zmarłych oraz wyposażenie – zwane ogólnie obrządkiem pogrzebowym – różnią się w zależności od epoki i tradycji danej społeczności. Dla archeologów nekropolie są kluczowym źródłem wiedzy o dawnych kulturach i całych kręgach cywilizacyjnych.
Cmentarzysko a cmentarz
Gdy miejsce pochówków wciąż jest użytkowane, mówimy o cmentarzu. Kiedy grzebanie zmarłych ustaje, a teren staje się obiektem badań archeologów – stosuje się zwykle określenie cmentarzysko lub nekropolia. Nie dotyczy to jednak automatycznie wszystkich młodszych cmentarzy, które funkcjonowały aż do czasów współczesnych.
Rodzaje często spotykanych cmentarzysk”
– CMENTARZYSKO RZĘDOWE – uporządkowane pole grzebalne, w którym groby lokowano w równoległych rzędach. Zmarłych układano niespalonych, głową ku zachodowi. Typ wiązany bywa z wpływami chrześcijaństwa.
– CMENTARZYSKO KURHANOWE – nekropolia w formie kurhanów, czyli mogił usypanych z ziemi, niekiedy wzmacnianych drewnem i kamieniami.
– CMENTARZYSKO POPIELNICOWE (pole popielnicowe) – miejsce, gdzie prochy po kremacji składano w urnach zwanych popielnicami. Charakterystyczne zwłaszcza dla kultury łużyckiej, będącej częścią kręgu kultur pól popielnicowych obejmującego dużą część Europy w epoce brązu i żelaza.
Dlaczego badamy nekropolie?
Badania cmentarzysk dostarczają cennych informacji o kulturze materialnej, obrzędach i wierzeniach dawnych społeczności, a także o kondycji biologicznej ich członków. Najwięcej wiedzy dają badania prowadzone wspólnie z antropologami.
Najsłynniejsze cmentarzyska w Polsce
Wśród najważniejszych nekropolii wymienia się m.in. cmentarzysko kultury przeworskiej w Przeworsku, wczesnopiastowskie elitarne cmentarzysko w Bodzi czy Ciepłem. Do turystycznie najciekawszych należą stanowiska z zachowanymi formami terenowymi, jak grobowce megalityczne, kamienne kręgi (Odry, Węsiory, Grzybnica) czy słowiańskie kurhany, np. w Lipsku-Polesiu czy Białogórzu.
Więcej o najważniejszych odkryciach archeologicznych znajdziesz w naszym corocznym plebiscycie Archeologiczne Sensacje.
Wszystkie artykuły o badaniach cmentarzysk znajdziesz na stronie czasopisma Archeologia Żywa
Na długo przed oficjalnym chrztem Litwy w Wilnie istniała wspólnota, która chowała zmarłych według chrześcijańskiego obrządku. Wyniki najnowszych badań opublikowano w czasopiśmie naukowym „Antiquity”. Autorzy połączyli dane archeologiczne, antropologiczne, izotopowe i radiowęglowe, aby przyjrzeć się pochodzeniu jednej z najwcześniejszych znanych społeczności chrześcijańskich średniowiecznego Wilna. … Czytaj więcej…
Paciorki, fragmenty metalu i resztki drewna z cmentarzyska sprzed około 2700 lat prowadzą od Bałtyku przez Italię po wschodnią część Morza Śródziemnego. Najnowsze analizy pokazują też, że sposób chowania zmarłych mógł odzwierciedlać ich pozycję w miejscowej społeczności. Nowe odkrycie nie zawsze wymaga nowych wykopalisk. … Czytaj więcej…
Gdy w 2022 roku w Pniu odkryto grób młodej kobiety z sierpem przy szyi i kłódką na palcu stopy, znalezisko szybko obiegło świat. Najnowsza publikacja pokazuje jednak, że te przedmioty były dopiero początkiem zagadki. Analizy DNA, izotopów, szczątków i wyposażenia pozwoliły dokładniej określić wiek, … Czytaj więcej…
Wśród przedmiotów złożonych w grobie młodego mężczyzny w Castillo de Huarmey znajdowała się bezkształtna grudka, bardziej przypominająca odpad niż cenny zabytek. Najnowsze analizy wykazały jednak, że zachowała informacje o wytopie brązu arsenowego i kontaktach obejmujących znaczną część Andów. Społeczności Wari stworzyły w okresie Horyzontu … Czytaj więcej…
Archiwalny plan doprowadził badaczy do miejsca, które niemal całkowicie uległo zapomnieniu. W Szczawnem w gminie Komańcza odnaleziono zapomniany cmentarz z czasów I wojny światowej. Ponad 20 jam grobowych, elementy umundurowania oraz ślady zabiegów medycznych pozwalają odtworzyć losy żołnierzy kilku armii – w tym jednej, … Czytaj więcej…
Po ponad 80 latach od zakończenia wojny archeolodzy natrafili na Starym Cmentarzu Jenieckim w Łambinowicach na zespół grobów, który może być długo poszukiwaną kwaterą polskich żołnierzy wziętych do niewoli przez Niemców. W jednym z pochówków odnaleziono guziki z polskim orłem oraz połówkę wojskowego znaku … Czytaj więcej…
W Kaliszanach pod Wągrowcem przez dekady pamiętano przede wszystkim o skarbie metalowych przedmiotów odkrytym w czasie II wojny światowej. Nowe badania pokazują jednak, że późnobrązowy depozyt nie trafił do ziemi przypadkowo. Złożono go w miejscu starszej, monumentalnej konstrukcji kamienno-ziemnej, której początki sięgają końca III … Czytaj więcej…
W najnowszym numerze „Archeologii Żywej” przyglądamy się rytuałom: od neolitycznych uczt i staroegipskiej sztuki dobrego życia po praktyki pogrzebowe w Domasławiu oraz zagadkowe przedmioty ukrywane w murach rzymskiego fortu Apsaros. Poza tematem numeru wracamy do templariuszy z Oleśnicy Małej, skarbu rzymskich denarów z Gąsek, … Czytaj więcej…
Zanim w Sobocie pod Poznaniem wzniesiono monumentalne grobowce kultury pucharów lejkowatych, okolica była już od długiego czasu użytkowana przez ludzi. Nowe badania paleośrodowiskowe pokazują, że pola, wypas i przekształcanie lasu pojawiły się tam co najmniej sto lat wcześniej. To ważny argument przeciw prostemu obrazowi … Czytaj więcej…
W Jackowie na Pomorzu, na trasie budowanej drogi do przyszłej elektrowni jądrowej „Lubiatowo-Kopalino”, archeolodzy odsłonili dwa kamienne kurhany oraz ślady zaplecza gospodarczego z wczesnej epoki żelaza. Kilkanaście fragmentów ceramiki pozwoliło powiązać odkrycie z archeologiczną kulturą pomorską, rozwijającą się od ok. VI do II wieku … Czytaj więcej…
Działalność czasopisma „Archeologia Żywa” w latach 2026–2027 jest dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego – w ramach programu „Czasopisma 2026”.
