cmentarzysko

CMENTARZYSKO (lub nekropolia) w archeologii to pozostałość po miejscu, gdzie chowano zmarłych. Termin „nekropolia” pochodzi z greki i oznacza dosłownie „miasto zmarłych”. Mogą być płaskie lub z widocznymi konstrukcjami – najczęściej kurhanami. Na przestrzeni dziejów na terenie Polski zmarłych najczęściej chowano składając ciała do grobów o różnych konstrukcjach lub paląc na stosie. Pierwszy ze sposobów to tzw. pochówek szkieletowy (inhumacja), a drugi ciałopalenie (kremacja). Rzadziej spotykane są pochówki cząstkowe (z fragmentem zwłok) czy symboliczne – kenotafy (groby bez ciała). Niektóre cmentarzyska są birytualne, łącząc oba sposoby pochówku.

Sposób budowy grobów, ich wygląd, traktowanie zmarłych oraz wyposażenie – zwane ogólnie obrządkiem pogrzebowym – różnią się w zależności od epoki i tradycji danej społeczności. Dla archeologów nekropolie są kluczowym źródłem wiedzy o dawnych kulturach i całych kręgach cywilizacyjnych.

Cmentarzysko a cmentarz
Gdy miejsce pochówków wciąż jest użytkowane, mówimy o cmentarzu. Kiedy grzebanie zmarłych ustaje, a teren staje się obiektem badań archeologów – stosuje się zwykle określenie cmentarzysko lub nekropolia. Nie dotyczy to jednak automatycznie wszystkich młodszych cmentarzy, które funkcjonowały aż do czasów współczesnych.

Rodzaje często spotykanych cmentarzysk”
– CMENTARZYSKO RZĘDOWE – uporządkowane pole grzebalne, w którym groby lokowano w równoległych rzędach. Zmarłych układano niespalonych, głową ku zachodowi. Typ wiązany bywa z wpływami chrześcijaństwa.
– CMENTARZYSKO KURHANOWE – nekropolia w formie kurhanów, czyli mogił usypanych z ziemi, niekiedy wzmacnianych drewnem i kamieniami.
– CMENTARZYSKO POPIELNICOWE (pole popielnicowe) – miejsce, gdzie prochy po kremacji składano w urnach zwanych popielnicami. Charakterystyczne zwłaszcza dla kultury łużyckiej, będącej częścią kręgu kultur pól popielnicowych obejmującego dużą część Europy w epoce brązu i żelaza.

Dlaczego badamy nekropolie?
Badania cmentarzysk dostarczają cennych informacji o kulturze materialnej, obrzędach i wierzeniach dawnych społeczności, a także o kondycji biologicznej ich członków. Najwięcej wiedzy dają badania prowadzone wspólnie z antropologami.

Najsłynniejsze cmentarzyska w Polsce
Wśród najważniejszych nekropolii wymienia się m.in. cmentarzysko kultury przeworskiej w Przeworsku, wczesnopiastowskie elitarne cmentarzysko w Bodzi czy Ciepłem. Do turystycznie najciekawszych należą stanowiska z zachowanymi formami terenowymi, jak grobowce megalityczne, kamienne kręgi (Odry, Węsiory, Grzybnica) czy słowiańskie kurhany, np. w Lipsku-Polesiu czy Białogórzu.

Więcej o najważniejszych odkryciach archeologicznych znajdziesz w naszym corocznym plebiscycie Archeologiczne Sensacje.

Wszystkie artykuły o badaniach cmentarzysk znajdziesz na stronie czasopisma Archeologia Żywa