EPOKA ŻELAZA to czas, gdy żelazo stało się głównym surowcem w wytwarzaniu narzędzi. Ramy czasowe epoki żelaza są różne i uzależnione od stref geograficznych, zróżnicowania kulturowego i rozwoju społeczno-gospodarczego.
Najstarsze wyroby z kutego żelaza (głównie pochodzenia meteorytowego), pochodzą z XV i XIV wieku p.n.e. z terenów gdzie ludność zamieszkiwała państwo Hetytów (Azja Mniejsza). Stamtąd żelazo przez Palestynę dotarło do Egiptu, i dalej do Mezopotamii i Iranu. Następnie na Kaukaz, w XII w p.n.e. do Grecji oraz w XI-X w. p.n.e. do Italii. Do dalszych części Europy żelazo dotarło przez Półwysep Bałkański oraz Kaukaz. W znaczeniu historycznym epoka żelaza trwa do dziś (w sensie archeologicznym skończyła się w XIII w.)
Epokę żelaza dzielimy na:
–okres halsztacki C i D – od VII do IV w, p.n.e.
-okres lateński albo przedrzymski – od V/IV w. p.n.e. do początku I w. n.e.
-okres rzymski (wpływów rzymskich) – od I w. n.e. do ok. 375 roku (schyłek Cesarstwa Rzymskiego)
-okres wędrówek ludów – od końca IV w. (najazd Hunów) do końca VII w. (stabilizacja osadnictwa słowiańskiego we wczesnym średniowieczu).
W każdym z tych okresów możemy wyróżnić wpływy różnych sąsiednich kultur na lokalne społeczności zamieszkujące tereny dzisiejszej Polski.
Najważniejsze kultury na ziemiach polskich to kultura łużycka (od epoki brązu – 400 r. p.n.e.), kultura pomorska (VII – III w p.n.e.), kultura przeworska (III w. p.n.e. – V w. n.e.), kultura wielbarska (I – V w. n.e.), kultura lateńska (V w. p.n.e. – I w. n.e.)
Najnowsze odkrycia i wyniki badań na temat epoki żelaza opublikowane na stronie miesięcznika Archeologia Żywa
Archeolodzy i antropolodzy badający stanowisko koło Żórawiny na Dolnym Śląsku odsłonili groby społeczności żyjącej około 1600 lat temu, w tym pochówki ze skrępowanymi stopami i możliwymi śladami przemocy. To jednak pod koniec badań czekała ich prawdziwa niespodzianka – znacznie starszy kurhan, a w nim … Czytaj więcej…
Mały przedmiot z brązu odnaleziony podczas tegorocznych wykopalisk na Łysej Górze pod Chorzelami okazał się najstarszą znaną monetą odkrytą podczas wykopaliskowych badań archeologicznych na ziemiach współczesnej Polski. Wybito ją w Tracji pod koniec IV w. p.n.e., około 1500 km od miejsca odnalezienia. Jak mogła … Czytaj więcej…
Paciorki, fragmenty metalu i resztki drewna z cmentarzyska sprzed około 2700 lat prowadzą od Bałtyku przez Italię po wschodnią część Morza Śródziemnego. Najnowsze analizy pokazują też, że sposób chowania zmarłych mógł odzwierciedlać ich pozycję w miejscowej społeczności. Nowe odkrycie nie zawsze wymaga nowych wykopalisk. … Czytaj więcej…
W Jackowie na Pomorzu, na trasie budowanej drogi do przyszłej elektrowni jądrowej „Lubiatowo-Kopalino”, archeolodzy odsłonili dwa kamienne kurhany oraz ślady zaplecza gospodarczego z wczesnej epoki żelaza. Kilkanaście fragmentów ceramiki pozwoliło powiązać odkrycie z archeologiczną kulturą pomorską, rozwijającą się od ok. VI do II wieku … Czytaj więcej…
Jak określić wiek osoby, której kości zostały spalone na stosie pogrzebowym ponad 2500 lat temu? W przypadku grobów ciałopalnych archeolodzy i antropolodzy od dawna mierzą się z ograniczeniami materiału, który bywa silnie przepalony, rozdrobniony i pozbawiony wielu cech diagnostycznych. Najnowszy artykuł w „Scientific Reports” … Czytaj więcej…
Na cmentarzysku w Domasławiu leżącym pod Wrocławiem odkryto tysiące naczyń. Przez lata patrzono na nie głównie jak na wyposażenie grobów, element uczty pogrzebowej albo pojemniki na dary dla zmarłych. Nowe badania pokazują jednak coś więcej: część z nich mogła aktywnie uczestniczyć w obrzędach, służąc … Czytaj więcej…
Kultura łużycka stanowiąca część większego kręgu kultur pól popielnicowych przez dekady była traktowana jako symbol ciągłości osadniczej w Europie Środkowej. Najnowsze wyniki badań międzynarodowego zespołu pokazują, że pewna ciągłość faktycznie istniała, ale rozgrywała się w świecie intensywnych kontaktów, umiarkowanej mobilności i złożonych wyborów społecznych. … Czytaj więcej…
Zachowały się dwa fragmenty, na podstawie których powstała sugestywna rekonstrukcja postaci sprzed niemal 2700 lat. Rekonstrukcja figurki z Mirakowa-Grodna zaprezentowana przez Instytut Archeologii UMK w Toruniu robi wrażenie i pokazuje możliwości współczesnej archeologii cyfrowej. To również dobry punkt wyjścia do rozmowy o wyzwaniach, jakie … Czytaj więcej…
Stanowisko w Tyńcu nad Ślęzą to jedyne obecnie znane nauce cmentarzysko szkieletowe z okresu wędrówek ludów na Śląsku, z którego na dodatek szczątki zachowały się w stanie umożliwiającym nowoczesne badania bioarcheologiczne. Było to pierwsze tego typu odkrycie w regionie od lat 30. XX wieku. … Czytaj więcej…
W trakcie tegorocznych badań w Bagienicach Wielkich odsłonięto ślady czarnej metalurgii, zabytki kultury lateńskiej, przyrząd do trepanacji i fragmenty dwóch niezależnych systemów umocnień. To kolejne rozdziały historii miejsca, które od lat zaskakuje skalą kontaktów ze światem celtyckim. Stanowisko znane dawniej jako Rembielin „Łysa Góra” … Czytaj więcej…
Działalność czasopisma „Archeologia Żywa” w latach 2026–2027 jest dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego – w ramach programu „Czasopisma 2026”.
