W historii tradycyjnie wyróżnia się pięć epok: prehistorię, starożytność, średniowiecze, nowożytność i współczesność. Jednak w zależności od dziedziny nauki, podział ten może się różnić. Na tej stronie znajdziesz podziały epok według trzech najważniejszych nauk zajmujących się dziejami ludzkości: historii, historii sztuki i archeologii.
Podział dziejów na epoki opiera się na najważniejszych przemianach w życiu i organizacji społeczeństw. Prehistoria obejmuje okres od pojawienia się pierwszych narzędzi do wynalezienia pisma. Kolejne epoki wyznaczają umowne cezury, m.in. upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego w 476 roku, odkrycie Ameryki w 1492 roku, rewolucja francuska w 1789 roku oraz wybuch I wojny światowej w 1914 roku.
Poniżej zestawiono najważniejsze epoki historyczne, ich datowanie, krótką charakterystykę i wydarzenia uznawane za ich granice..
Podział na epoki historyczne – Jakie są epoki historyczne po kolei?
| Epoka | Daty (Europa) | Najkrótsza charakterystyka |
|---|---|---|
| Prehistoria | od ok. 3,3 mln lat temu do ok. 4000/3500 p.n.e. | bez pisma; kamień→metal |
| Starożytność | ok. 3500 lat p.n.e.–476 r. n.e. (najczęściej) | cywilizacje, pismo, miasta |
| Średniowiecze | 476–1492 r. (najczęściej) | feudalizm, chrześcijaństwo |
| Nowożytność | 1492–1789 r. | renesans, odkrycia geograficzne |
| XIX wiek | 1789–1914 r. | uprzemysłowienie, nacjonalizmy |
| Współczesność | 1914 r. do dziś | wojny światowe, globalizacja |
Uwaga: z perspektywy archeologii periodyzacja (czyli podział na epoki, od ang. period) różni się od historycznej.
Periodyzacja dziejów według historii sztuki
W historii sztuki wyróżnia się kolejne epoki i style:
prehistorię, starożytność, średniowiecze – obejmujące sztukę romańską (ok. X–XII w.) oraz sztukę gotycką (XIII–XV w.) – następnie nowożytność, w ramach której rozwijały się renesans i manieryzm (od końca XVI do połowy XVII w.) oraz barok i rokoko (od końca XVI do połowy XVIII w.). Kolejnym etapem są wiek XIX i XXI, obejmujące klasycyzm (ok. 1760–1830), romantyzm i pozytywizm (od końca XVIII do lat 40. XIX w., przy czym w Polsce impresjonizm przyjęto raczej oschle), Młodą Polskę (1890–1918), czyli rodzimą odmianę modernizmu, dwudziestolecie międzywojenne, gdy modernizm rozwinął się w pełni, oraz okres po 1945 roku, czyli sztukę współczesną, w której w czasach PRL dominował socrealizm – nurt obowiązujący do 1989 roku.
Podział prehistorii I EPOKI W ARCHEOLOGII
| Epoka / okres | Europa | Polska |
|---|---|---|
| Epoka kamienia | ok. 3,3 mln–3400 p.n.e. | ok. 500 000–2300 p.n.e. |
| Paleolit | ok. 3,3 mln–11 700 p.n.e. | ok. 500 000–9600 p.n.e. |
| Mezolit | ok. 11 700–7000/5000 p.n.e. | ok. 9600–5400 p.n.e. |
| Neolit | ok. 7000/6000–3400 p.n.e. | ok. 5400–2300 p.n.e. |
| Epoka brązu | od ok. 3400 p.n.e. | ok. 2300–700 p.n.e. |
| • okres I (Monteliusa) | — | ok. 2300–2000 p.n.e. |
| • okres II | — | ok. 2000–1650 p.n.e. |
| • okres III | — | ok. 1650–1350 p.n.e. |
| • okres IV | — | ok. 1350–1100 p.n.e. |
| • okres V | — | ok. 1100–900 p.n.e. |
| Epoka żelaza | od ok. 1200/800 p.n.e. | od ok. 700 p.n.e. |
| • okres halsztacki | — | ok. 700–400 p.n.e. |
| • okres lateński (przedrzymski) | — | ok. 400 p.n.e.–pocz. n.e. |
| • okres wpływów rzymskich | — | ok. 1–375 n.e. |
| • okres wędrówek ludów | — | ok. 375–568 n.e. |
Uwaga: w przypadku epoki brązu i żelaza nie istnieje jednolita periodyzacja epoki brązu i żelaza dla całej Europy. Badacze stosują regionalne systemy chronologiczne (np. egejski, nordycki, brytyjski czy środkowoeuropejski). Projekt PeriodO gromadzi i porównuje te różne periodyzacje, pokazując, jak bardzo ich nazewnictwo i datowanie zależą od regionu.
W przedstawionej wyżej tabeli zestawiono podstawowy podział epok archeologicznych. Opiera się on na tzw. systemie trzech epok, wyróżniającym kolejno epokę kamienia, brązu i żelaza. Klasyfikację tę sformułował w XIX wieku Christian J. Thomsen, a rozwinął John Lubbock. Daty mają charakter orientacyjny, ponieważ granice epok różnią się zależnie od regionu. Na Bliskim Wschodzie epoka żelaza rozpoczęła się już w czasach istnienia rozwiniętych państw i pisma, natomiast w Europie Środkowej kończy się dopiero wraz z początkiem średniowiecza i pojawieniem się lokalnych źródeł pisanych.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Jakie są epoki historyczne po kolei?
Epoki historyczne po kolei to: 1) prehistoria, 2) starożytność, 3) średniowiecze, 4) nowożytność, 5) XIX wiek oraz 6) współczesność. W ramach tych głównych epok wyróżnia się także bardziej szczegółowe okresy i fazy. Klasyczny europejski podział nie zawsze daje się jednak zastosować do całego świata. W cywilizacjach takich jak Chiny, Japonia czy kultury obu Ameryk dzieje przebiegały według odmiennej chronologii. Również na ziemiach dzisiejszej Polski nie mówimy o starożytności w klasycznym znaczeniu, ponieważ pierwsze lokalne źródła pisane pojawiają się dopiero w średniowieczu.
Jaka jest różnica między podziałem w historii i w archeologii?
Historia opiera podział dziejów głównie na wydarzeniach historycznych (np. 476, 1492 czy 1789 r.). Archeologia wyznacza granice epok przede wszystkim na podstawie przemian technologicznych i kulturowych, takich jak przejście od kamienia do brązu i żelaza. Z tego powodu daty poszczególnych epok mogą różnić się w zależności od regionu.
Czy epoki mają sztywne daty?
Nie. Podział dziejów jest umowny i służy przede wszystkim porządkowaniu przeszłości. Granice między epokami wyznaczają tzw. cezury, jednak ich datowanie bywa różnie interpretowane. Przykładowo za koniec średniowiecza uznaje się m.in. upadek Konstantynopola (1453), odkrycie Ameryki (1492) lub początek reformacji (1517).
Czy wciąż żyjemy w epoce żelaza?
Nie. Epoka żelaza jest pojęciem archeologicznym odnoszącym się do prehistorii. Po pojawieniu się źródeł pisanych dzieje opisuje się już za pomocą epok historycznych, których granice wyznaczają przede wszystkim przemiany społeczne, polityczne i gospodarcze, a nie dominujący materiał wykorzystywany do produkcji narzędzi.
Podstawa opracowania
- KABACIŃSKI J. (red.) 2016. The Past Societies 1: 500,000–5,500 BC, Warszawa.
- WŁODARCZAK P. (red.) 2016. The Past Societies 2: 5500–2000 BC, Warszawa.
- BUGAJ U. (red.) 2016. The Past Societies 3: 2000–500 BC, Warszawa.
- RZESZOTARSKA-NOWAKIEWICZ A. (red.) 2016. The Past Societies 4: 500 BC–500 AD, Warszawa.
- TRZECIECKI M., URBAŃCZYK P. (red.) 2016. The Past Societies 5: 500–1000 AD, Warszawa.
- KACZANOWSKI P., KOZŁOWSKI J.K. 1998. Wielka Historia Polski. Tom 1. Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Kraków.
- GRODZISKI S., KACZANOWSKI P. 2003. Wielka Historia Polski. Tom 2. Dzieje Polski późnośredniowiecznej. Dzieje Polski i Litwy, Kraków.
- GRODZISKI S., KACZANOWSKI P. 2003. Wielka Historia Polski. Tom 3. Rzeczpospolita w dobie Złotej Wolności. Polska w czasach przełomu, Kraków.
- MCNEILL W.H. 1998. A World History, 4th edition, New York.
- SAMSONOWICZ H. 2007. Historia Polski, t. 1–2, Warszawa.
PALEOLIT
Najstarsza epoka, której początki sięgają sięgają 3,3 miliona lat temu, kiedy to wczesne istoty ludzkie w Afryce zaczęły wytwarzać pierwsze narzędzia kamienne. Epoka młodszego kamienia (paleolitu) kończy się wraz z tzw. rewolucją neolityczną. Na niektórych obszarach świata przed młodszą epoką kamienia występuje jeszcze mezolit. Paleolit cechował się dużą zależnością człowieka od środowiska przyrodniczego, wolnym tempem przemian w gospodarce, technologii i kulturze, zwłaszcza we wczesnych stadiach rozwoju, oraz podobieństwem sposobów życia na odległych obszarach. Chociaż niektórzy mogą sugerować, że w tamtym okresie działo się niewiele, jest to błędne przekonanie! W rzeczywistości paleolit był czasem znaczących zmian i innowacji, które położyły podwaliny pod przyszły rozwój ludzkości.
Najważniejsze wydarzenia paleolitu:
- ewolucja człowieka,
- wynalezienie narzędzi z kamienia,
- rozwinięcie umiejętności myślistwa,
- rozpoczęcie malowania i rysowania na ścianach jaskiń.
Co najmniej siedmiu? Nowe badania DNA zębów neandertalczyków z jaskini Stajnia
Pustynia Gobi 8000 lat temu. Polsko-mongolski zespół bada dawne jeziora
MEZOLIT
Mezolit, czyli środkowa epoka kamienia, to okres trwający od około 11 000 do 7 000 p.n.e. na Bliskim Wschodzie i od około 8 000 do 4 800 p.n.e. na terenach Niżu Środkowoeuropejskiego (w tym Polski). Stanowi on stopniowe przejście od paleolitu do neolitu i jest związany z postępującymi przemianami klimatycznymi, które nastąpiły po zakończeniu zlodowaceń.
Najważniejsze wydarzenia mezolitu:
- rozwinięcie technologii produkcji kamiennych narzędzi,
- zmiany w diecie i stylu życia,
- rozwinięcie zdolności w żeglugi i rybołówstwie.
Pustynia Gobi 8000 lat temu. Polsko-mongolski zespół bada dawne jeziora
Czy pod Inowrocławiem odkryto unikatowy pochówek zbiorowy sprzed 9000 lat?
NEOLIT
Na epokę neolitu przypada kluczowy etap formowania się struktur etnicznych, które miały zasadnicze znaczenie dla dalszego rozwoju Europy. Centralnym procesem tego okresu była tzw. rewolucja neolityczna, która doprowadziła do wykształcenia technik uprawy roślin i hodowli zwierząt, co z kolei umożliwiło przejście od koczowniczego do osiadłego trybu życia. Istotne znaczenie miał również proces indoeuropeizacji, który objął także ziemie dzisiejszej Polski. Ludy posługujące się językiem praindoeuropejskim pojawiły się prawdopodobnie już w IV tysiącleciu p.n.e., a ich jedność językowa zaczęła się rozpadać pod koniec tego tysiąclecia, dając początek różnym językom indoeuropejskim.
Najważniejsze wydarzenia neolitu:
- rozwinięcie rolnictwa i hodowli,
- budowa stałych osiedli i osad rolniczych,
- wytworzenie ceramiki i narzędzi z miedzi.
Jak mógł wyglądać kurhan odkryty w Kaliszanach? [REKONSTRUKCJA]
DNA sprzed 5000 lat ujawnia więzi w neolitycznych grobowcach Szkocji
EPOKA BRĄZU
Nazwa epoki brązu pochodzi od powszechnie używanych wówczas narzędzi wykonanych z nowo wprowadzonego surowca – brązu, czyli stopu miedzi z cyną. Ramy czasowe tej epoki są zróżnicowane w zależności od regionu. Najwcześniej epoka brązu rozpoczęła się w Egipcie i na Bliskim Wschodzie około 3400 p.n.e., w Europie Południowej około 2800 p.n.e., a na terenach dzisiejszych wschodnich Niemiec i zachodniej Polski około 2200 p.n.e. Koniec epoki brązu przypada na lata 1000–700 p.n.e. w zależności od regionu.
Najważniejsze wydarzenia epoki brązu:
- wykorzystanie brązu w produkcji narzędzi i broni,
- rozwinięcie handlu dalekosiężnego,
- rozwój zaawansowanych technologii i umiejętności metalurgicznych.
Jak mógł wyglądać kurhan odkryty w Kaliszanach? [REKONSTRUKCJA]
Brązowy miecz wbity w dzieje Pomorza. Broń sprzed 2700 lat w gdańskich lasach!
EPOKA ŻELAZA
Epoka żelaza to okres, w którym żelazo stało się głównym surowcem do wytwarzania narzędzi. Ramy czasowe tej epoki są różne, zależne od stref geograficznych, zróżnicowania kulturowego i poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego. Najstarsze wyroby z kutego żelaza (głównie pochodzenia meteorytowego) pochodzą z XV i XIV wieku p.n.e. z terenów państwa Hetytów w Azji Mniejszej. Stamtąd żelazo dotarło przez Palestynę do Egiptu, a następnie do Mezopotamii i Iranu. W XII wieku p.n.e. dotarło na Kaukaz, do Grecji, a w XI-X wieku p.n.e. do Italii. Do dalszych części Europy żelazo rozprzestrzeniło się przez Półwysep Bałkański oraz Kaukaz. W sensie historycznym epoka żelaza trwa do dziś, choć w sensie archeologicznym zakończyła się w XII wieku p.n.e.
Najważniejsze wydarzenia epoki żelaza:
- wykorzystanie żelaza w produkcji narzędzi i broni,
- rozwój handlu i pieniądza,
- wzrost znaczenia kwestii militarnych powodujący rozkwit różnych imperiów i państw.
W Jackowie pod drogą do elektrowni odkryto kurhany sprzed 2500 lat
Wiek zapisany w zębie? Nowe badania grobów ciałopalnych kultury łużyckiej
STAROŻYTNOŚĆ
To pierwsza epoka stricte historyczna, od której zazwyczaj rozpoczyna się naukę historii w szkołach. Obejmuje dzieje od powstania pierwszych cywilizacji Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej do około V wieku n.e. W odniesieniu do Grecji i Rzymu nazywana jest zamiennie antykiem. W kontekście podziału archeologicznego pokrywa się z epoką brązu i epoką żelaza.
Najważniejsze wydarzenia starożytności:
- rozwinięte starożytne cywilizacje, takie jak starożytny Egipt, starożytna Grecja i starożytny Rzym,
- rozwój zaawansowanych systemów pisania i literatury,
- budowa imponujących budowli i zabytków, takich jak piramidy egipskie, Partenon czy Koloseum.
Papirus z Herkulanum odczytany po niemal 2000 lat! Przełom dzięki sztucznej inteligencji
Nowe odkrycia w zaginionym mieście Ilirów
ŚREDNIOWIECZE
Epoka w historii Europy trwająca od V do XV wieku, która rozpoczęła się wraz z upadkiem Cesarstwa Zachodniorzymskiego i trwała do epoki renesansu i wielkich odkryć geograficznych. W sensie archeologicznym koniec średniowiecza wyznacza zmierzch epoki żelaza. Najczęściej za koniec średniowiecza przyjmuje się 1492, czyli rok, w którym Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę. Choć jeszcze do niedawna średniowiecze było powszechnie uznawane za czas ciemnoty i przesądów, współcześnie odchodzi się od takiego rozumienia tej epoki, doceniając jej złożoność i wkład w rozwój kultury i nauki.
Najważniejsze wydarzenia średniowiecza:
- powstanie państwa pierwszych Piastów,
- rozkwit chrześcijaństwa i wpływ Kościoła na życie społeczne i kulturalne,
- rozwinięcie systemów feudalnych i hierarchii społecznych,
- budowa zamków i katedr gotyckich.
Śląskie zamki pod jednym dachem. Katalog o księstwie świdnickim już jest dostępny!
Ślady ataku sprzed 600 lat w Przewodziszowicach? Wyniki nowych badań
NOWOŻYTNOŚĆ
Epoka w historii Europy trwająca od początku XV wieku do końca XVIII wieku. Realnymi wyznacznikami przejścia od średniowiecza do nowożytności są przemiany kulturowe, polityczne, państwowe, ideologiczne oraz, w ograniczonym stopniu, techniczne. Za umowne zakończenie nowożytności najczęściej uznaje się wybuch rewolucji francuskiej w 1789 roku, a rzadziej kongres wiedeński w 1815 roku.
Najważniejsze wydarzenia nowożytności:
- wzrost eksploracji geograficznej i odkrycie nowych kontynentów,
- rewolucje naukowe i rozwój nauki oraz technologii,
- powstanie nowoczesnych państw narodowych i systemów politycznych.
XIX WIEK
Epoka XIX wieku to okres trwający od 1789 r. do 1914 r., charakteryzujący się rewolucjami, zmianami społecznymi i gospodarczymi oraz znaczącymi wydarzeniami historycznymi. Był to czas rewolucji przemysłowych, intensywnego rozwoju kolonializmu, powstań narodowych oraz rewolucji społecznych i politycznych. W XIX wieku nastąpiły przełomowe zmiany w technologii, nauce i kulturze, które miały trwały wpływ na kształtowanie współczesnego świata i ukształtowały wiele z podstaw dzisiejszej cywilizacji.
Najważniejsze wydarzenia XIX wieku:
- rewolucje przemysłowe i rozwój przemysłu.
- kolonializm i imperializm.
- rewolucje społeczne i polityczne, takie jak Wiosna Ludów i powstania narodowe.
WSPÓŁCZESNOŚĆ
Epoka w historii Europy trwająca od końca XIX wieku do dnia dzisiejszego.
Najważniejsze wydarzenia współczesności
- zakończenie I wojny światowej w 1918 roku,
- zakończenie II wojny światowej w 1945 roku,
- upadek muru berlińskiego w 1989,
NOWY ŚWIAT
Każdy region świata posiada własną, lokalnie dopasowaną chronologię dziejów, co dotyczy również obu Ameryk. Naukowcy badający historię kultur prekolumbijskich Mezoameryki ustalili na przykład podział na pięć okresów. Ponieważ badania Polaków w Amerykach stanowią stosunkowo niewielki procent polskiej archeologii (choć mają znaczący wpływ w skali światowej), wszystkie artykuły na ten temat zostały zebrane w jednej kategorii.
Psy z Castillo de Huarmey. Co ich kości mówią o świecie imperium Wari?
