Zabytek jest materialnym świadectwem historii – przekazuje wiedzę o czasach, w których powstał. Mówi nam nie tylko o ówczesnej kulturze, ale także, osiągnięciach w sztuce, nauce czy gospodarce.
Zabytek w języku potocznym to każdy wytwór działalności człowieka, będący świadectwem minionej epoki (pamiątką przeszłości). Najbardziej wartościowe zabytki, zwane przez archeologów również artefaktami, posiadają wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Jednocześnie, choć często jest kluczowym, czas ich powstania nie przesądza o ich zabytkowości. Równie często to unikatowość, czyli liczba znanych nam egzemplarzy lub przykładów danego wytworu działalności człowieka, przesądza o jego wartości.
Zabytki dzielimy na obiekty ruchome, zwane również artefaktami, oraz nieruchome. Te pierwsze są to zazwyczaj mniejsze lub większe przedmioty, takie jak ceramika, biżuteria, narzędzia, uzbrojenie etc. Do tych drugich należą wszystkie rzeczy, których nie jesteśmy w stanie przenieść ręcznie, czyli zabytkowa drobna zabudowa, budynki, obiekty archeologiczne czy całe stanowiska archeologiczne.
Nauki humanistyczne zasadniczo i nie stworzyły jednej, uniwersalnej definicji zabytku przydatnej wszystkim naukom, co powoduje szereg nieporozumień. Nawet pomimo tego, że w Europie kwestie legalne związane z zabytkami są regulowane m.in. przez Kartę Wenecką, w zależności od kraju spotykamy się z różnymi definicjami zabytków. Najważniejsze zabytki w skali światowej znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
Projekt „Kruche ślady przeszłości. Wrocław i Gdańsk w świetle znalezisk szklanych od XIV do XVII wieku” ma na celu zbadanie sieci handlowych oraz charakteru lokalnej produkcji szkła w dwóch ważnych ośrodkach miejskich późnego średniowiecza i wczesnej nowożytności. Badacze spróbują ustalić, skąd trafiały do Wrocławia … Czytaj więcej…
Skandynawscy osadnicy przybywali do Anglii ze świata, w którym ryby odgrywały ważną rolę w gospodarce i diecie. Czy po migracji nadal przygotowywali je w podobny sposób? Naukowcy zajrzeli do ceramicznych naczyń sprzed ponad 1000 lat. Porównanie zabytków z Anglii i Danii przyniosło wynik mówiący … Czytaj więcej…
Siekierki, sztylety, ozdoby i niezwykłe berła sztyletowe sprzed ponad 3500 lat po raz pierwszy zebrano w jednym szerokim opracowaniu! Naukowcy zestawili informacje o 215 metalowych przedmiotach z 30 miejsc w zachodniej Polsce, odkrywanych od 2000 roku, a część z nich poddali dodatkowo specjalistycznym analizom. … Czytaj więcej…
Pod romantycznymi ruinami w Wałbrzychu kryją się pozostałości rozległego grodu z końca IX wieku oraz ambitnej rezydencji śląskiego Piasta. Nowe opracowanie wzmacnia wczesne datowanie pozłacanego okucia w kształcie krzyża, ale przede wszystkim pozwala lepiej zrozumieć niezwykłą historię całego Starego Książa. Stary Książ dziś kojarzy … Czytaj więcej…
Wśród przedmiotów złożonych w grobie młodego mężczyzny w Castillo de Huarmey znajdowała się bezkształtna grudka, bardziej przypominająca odpad niż cenny zabytek. Najnowsze analizy wykazały jednak, że zachowała informacje o wytopie brązu arsenowego i kontaktach obejmujących znaczną część Andów. Społeczności Wari stworzyły w okresie Horyzontu … Czytaj więcej…
Po niemal 2000 lat naukowcy odczytali od początku do końca zachowaną część zwęglonego zwoju, nie rozwijając go nawet o milimetr. Okazuje się, że sztuczna inteligencja potrafi pomóc rozpoznawać atrament na podstawie mikroskopijnych nierówności papirusu. Jest to wynik wieloetapowej pracy łączącej potężne źródła promieniowania rentgenowskiego, … Czytaj więcej…
W lasach Nadleśnictwa Gdańsk natrafiono na miecz z brązu, wstępnie datowany na schyłek epoki brązu, około 900-700 lat p.n.e. Samo znalezisko jest wyjątkowe, ale równie ważne jest to, co wydarzyło się chwilę po odkryciu. Odkrywca Marcin Wiśniewski przerwał samodzielne poszukiwania, zabezpieczył miejsce i powiadomił … Czytaj więcej…
Wystarczył niższy poziom wody w Warcie, zakole rzeki i spostrzegawczość odkrywcy, Mirosława Tucholskiego. To one sprawiły, że przedmiot, który niektórzy wzięliby za zwykły kawałek skorodowanego żelaza, trafił do Muzeum Ziemi Wronieckiej. Wstępne oględziny wskazują, że może to być miecz z XI wieku, a placówka … Czytaj więcej…
Czy naczynia kultury pucharów dzwonowatych służyły do picia alkoholu? Najnowsze analizy chemiczne wskazują, że co najmniej część z nich miała kontakt z fermentowanymi napojami. Nie da się jeszcze powiedzieć, czy było to piwo w dzisiejszym rozumieniu, czy raczej złożona mieszanina zbóż, owoców i innych … Czytaj więcej…
Celem projektu jest wydanie katalogu interesującej grupy zabytków archeologicznych z Polski południowo-wschodniej, znajdujących się w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. Publikacja będzie pierwszym całościowym opracowaniem pradziejowej i wczesnośredniowiecznej biżuterii z kolekcji muzeum, w której znajdują się również precjoza unikatowe w skali całego kraju. InstytucjaMuzeum … Czytaj więcej…
Działalność czasopisma „Archeologia Żywa” w latach 2026–2027 jest dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego – w ramach programu „Czasopisma 2026”.
