Archeologia Żywa 4 (102) 2026

W najnowszym numerze „Archeologii Żywej” przyglądamy się mozaikom: od warsztatu rzymskich mistrzów i odkryć polskich archeologów w Nea Pafos, Apsaros oraz Ptolemais po bizantyjskie dekoracje i szklane kostki z piastowskiej kaplicy w Poznaniu. Sprawdzamy też, jak takie zabytki konserwować i zachować dla przyszłych pokoleń. Poza tematem numeru zaglądamy do Turska i Łambinowic, ruszamy do Kirgistanu, wracamy do Gizy oraz początków cywilizacji miejskiej w Mezopotamii.

Gdzie kupić numer?

Archeologia Żywa 4/2026 – spis treści

• TEMAT NUMERU
  • 04 / Układanki na wieczność. Jak rzymscy mistrzowie tworzyli mozaiki?
    Anna Mech
  • 10 / Od Minotaura do UNESCO. Historia mozaiki, która rozsławiła Nea Pafos i polskich archeologów
    Ewdoksia Papuci-Władyka, Paweł Lech
  • 18 / Mozaika na krańcu rzymskiego imperium
    Natalia Lockley, Radosław Karasiewicz-Szczypiorski
  • 20 / Splendor Ptolemais. Między Aleksandrią a Rzymem
    Piotr Jaworski
  • 30 / Monastyr Koimesis w Izniku. W poszukiwaniu cesarskiego pałacu i zaginionych mozaik
    Magdalena Czechowska
  • 36 / Szklane kostki mozaikowe z piastowskiej kaplicy w Poznaniu
    Agnieszka Stempin
  • 38 / Gdy kamienny dywan zaczyna się pruć… Konserwacja i restauracja mozaik
    Julia Burdajewicz
• ODKRYCIA
  • 46 / Od kosza na pranie do wykopalisk. Odkrycie nowego cmentarzyska w Tursku
    Andrzej Michałowski, Grzegorz Szczurek
  • 51 / Gdzie są polscy żołnierze września 1939?
    Zespół badawczy Dawida Kobiałki
  • 54 / Kirgistan. Wyprawa do kraju Saków w poszukiwaniu Kamiennej Wieży
    Paweł Konczewski
• TAJEMNICE PRZESZŁOŚCI
  • 60 / Merib. „Ten, którego serce jest ukochane” i jego dom na wieczność w Gizie
    Agnieszka Mączyńska, Kamila Dolata-Goszcz
  • 66 / Archeologia Jedwabnego Szlaku. Część 2. Nowy rozdział
    Szymon Modzelewski
  • 72 / Rejs do krainy umarłych. Pochówki łodziowe z Oseberg, Gokstad i Tune
    Bohdan Kuliński
• ARCHEOWARSZTAT
  • 77 / 1700 paciorków z pochówku „na żabę” ze Złotej
    Wojciech Rajpold / Muzeum Zamkowe w Sandomierzu
  • 78 / Kultura i okres Uruk. Narodziny cywilizacji miejskiej
    Jakub Okonek
• POZA ARCHEOLOGIĄ
  • 84 / Rzymska domina
    Poczet Odtwórców Polskich

Podgląd zawartości

O zawartości

Podróż do Pompejów przed premierą tego numeru przypomniała mi, jak wiele zmienia bezpośrednie spotkanie z zabytkiem. Można przeczytać wszystkie dostępne opracowania i obejrzeć niezliczone zdjęcia, a jednak dopiero na miejscu da się w pełni docenić skalę antycznego miasta i niemal trzech stuleci prowadzonych tam wykopalisk. Mam nadzieję, że ten numer pozwoli Wam choć na chwilę przenieść się do świata, w którym barwne kamienne posadzki były częścią codziennego otoczenia.

Zaczynamy od warsztatu. Anna Mech wyjaśnia, jak powstawały rzymskie mozaiki i jakimi technikami posługiwali się ich twórcy. Następnie Ewdoksia Papuci-Władyka i Paweł Lech opowiadają o mozaice z Nea Pafos przedstawiającej Tezeusza i Minotaura oraz o historii polskich badań na Cyprze. Natalia Lockley i Radosław Karasiewicz-Szczypiorski zabierają nas do fortu Apsaros w Gruzji, a Piotr Jaworski przedstawia dekoracje rezydencji odkrytej przez polskich archeologów w libijskim Ptolemais. Sztuka mozaikowa nie kończy się jednak na świecie antycznym ani na wybrzeżach Morza Śródziemnego. Magdalena Czechowska przybliża monastyr Koimesis w Izniku i poszukiwania śladów jego zaginionych mozaik oraz cesarskiego pałacu. Agnieszka Stempin opisuje szklane kostki z piastowskiej kaplicy w Poznaniu. Temat numeru zamyka Julia Burdajewicz, pokazując, co dzieje się po odkryciu: jak zabezpieczać, konserwować i restaurować mozaiki, aby przetrwały dla przyszłych pokoleń.

Poza tematem przewodnim wracamy do najnowszych badań. Andrzej Michałowski i Grzegorz Szczurek przedstawiają cmentarzysko w Tursku, którego historia zaczęła się od kosza na pranie podrzuconego pod dom jednego z badaczy. Zespół prowadzący prace w Łambinowicach opisuje odnalezienie pochówków polskich żołnierzy z wojny obronnej 1939 roku. Paweł Konczewski przenosi nas z kolei do południowego Kirgistanu, gdzie dawne przekazy o Kamiennej Wieży stały się inspiracją międzynarodowej wyprawy archeologicznej. Agnieszka Mączyńska i Kamila Dolata-Goszcz ponownie zaglądają do starożytnego Egiptu, tym razem do grobowca Meriba w Gizie, w cieniu Wielkiej Piramidy Chufu. Szymon Modzelewski kontynuuje opowieść o archeologii Jedwabnego Szlaku, a Bohdan Kuliński przygląda się pochówkom łodziowym z Oseberg, Gokstad i Tune. W „Archeowarsztacie” Jakub Okonek bierze na warsztat kulturę i okres Uruk oraz narodziny cywilizacji miejskiej w Mezopotamii. Zabytkiem Numeru jest tym razem 1700 paciorków z pochówku „na żabę” ze Złotej, prezentowanych przez Wojciecha Rajpolda z Muzeum Zamkowego w Sandomierzu. Wydanie zamyka kolejna odsłona „Pocztu Odtwórców Polskich” – rzymska domina.

Śledź nasze profile na Facebooku, Instagramie, TikToku i YouTube, aby nie przegapić webinarów i dodatkowych materiałów z wykopalisk.

Miłej lektury!

Wybrana literatura

Układanki na wieczność. Jak rzymscy mistrzowie tworzyli mozaiki? / Anna Mech

• DUNBABIN K.M.D. 2001. Mosaics of the Greek and Roman World, Cambridge–Nowy Jork.
• FANTAR M.H. 1994. La Mosaïque en Tunisie, Paryż–Tunis.
• KÄRFVE F. 2022. Greeting the visitor: a Contextualising Study of Fauces-Mosaics in Pompeii, Lund.
• MALTONI S., SILVESTRI A. 2018. A Mosaic of Colors: Investigating Production Technologies of Roman Glass Tesserae from Northeastern Italy, „Minerals”, 8 (6).
• SWEETMAN R.J. 2012. Mosaics of Roman Crete: Art, Archaeology and Social Change, Cambridge–Nowy Jork.

Od Minotaura do UNESCO. Historia mozaiki, która rozsławiła Nea Pafos i polskich archeologów / Ewdoksia Papuci-Władyka, Paweł Lech

• DASZEWSKI W.A. 1976. Les fouilles polonaises à Nea Paphos 1972–1975. Rapport préliminaire, „Report of the Department of Antiquities, Cyprus”, 1976, s. 185–225.
• DASZEWSKI W.A. 1977. La mosaïque de Thésée (= Nea Paphos II), Warszawa.
• DASZEWSKI W.A., MICHAELIDES D. 1988. Guide to the Paphos Mosaics, Nikozja.
• JASTRZĘBOWSKA E. 2020. Mosaics in the House of Aion: A Small Contribution to a Big Problem, [w:] H. Meyza (red.), Decoration of Hellenistic & Roman Buildings in Cyprus, Warszawa–Wiesbaden, s. 95–104.
• MICHAŁOWSKI K. 1986. Wspomnienia, Warszawa.

Mozaika na krańcu rzymskiego imperium / Natalia Lockley, Radosław Karasiewicz-Szczypiorski

• KARASIEWICZ-SZCZYPIORSKI R., LOCKLEY N.A. 2024. The Mosaic Floors from Apsaros (Gonio, Georgia). A Special Order for Flavius Arrian’s House?, [w:] R. Karasiewicz-Szczypiorski (red.), Apsaros. Roman Fort on the Coast of Colchis, s. 91–95.
• LOCKLEY N., KARASIEWICZ-SZCZYPIORSKI R., MAMULADZE S. 2025. The Archaeological and Architectural Context of the Mosaic Floor in the Roman Fort of Apsaros (Gonio, Georgia), „Polish Archaeology in the Mediterranean”, 34 (1), s. 79–102.

Splendor Ptolemais. Między Aleksandrią a Rzymem / Piotr Jaworski

• GASPARINI E. 2023. Dimore della Cirenaica. Abitare a Cirene e a Tolemaide durante l’eta imperiale, Oxford.
• GUIMIER-SORBETS A.-M. 2021. The Mosaics of Alexandria. Pavements of Greek and Roman Egypt, Kair–Nowy Jork.
• KRAELING C.H. 1962. Ptolemais. City of the Libyan Pentapolis, Chicago.
• MICHAELIDES D. 1998. Excavations at Sidi Khrebish Benghazi (Berenice), t. IV.1: The Mosaic and Marble Floors, Trypolis.
• MIKOCKI T. 2004. New Mosaics from Ptolemais in Libya, „Archeologia”, 55, s. 19–30.
• MIKOCKI T. 2005. The Achilles Mosaic from the Villa with a View in Ptolemais (Libya), „Archeologia”, 56, s. 57–68.
• OLSZEWSKI M. 2007. Mosaïques de pavement de la „maison de Leukaktios” à Ptolémaïs en Cyrénaïque (Libye). Essai d’identification des pieces, „Archeologia”, 58, s. 89–96.
• PESCE G. 1950. Il „Palazzo delle Colonne” in Tolemaide di Cirenaica, Rzym.
• VENTURINI F. 2013. I mosaici di Cirene di età ellenistica e romana. Un secolo di scoperte, Rzym.
• WALCZAK K. 2009. Geometryczne kompozycje powierzchni na mozaikach z Willi z Widokiem w Ptolemais, „Novensia”, 20, s. 65–94.

Monastyr Koimesis w Izniku. W poszukiwaniu cesarskiego pałacu i zaginionych mozaik / Magdalena Czechowska

• GÜNGÖRDÜ S. 2019. İznik / Nikaia Koimesis Tes Theotokos Kilisesi Mozaikleri, „International Journal of Social Inquiry”, 12 (2), s. 589–613, DOI: 10.37093/ijsi.659018.
• PESCHLOW U. 1972. Neue Beobachtungen zur Architektur und Ausstattung der Koimesiskirche in Iznik, „Istanbuler Mitteilungen”, 22, s. 145–187.
• SCHMIT T. 1927. Die Koimesis-Kirche von Nikaia. Das Bauwerk und die Mosaiken, Berlin–Lipsk.
• WULFF O. 1903. Die Koimesiskirche in Nicäa und ihre Mosaiken nebst den verwandten kirchlichen Baudenkmälern, Strasburg.
• INSTITUT BYZANTIN, Subgroup 01–Series 08, „Bibliothèque byzantine, Collège de France”, URL: https://archive.metromod.net/viewer.p/69/2949/object/5138-10437885 (Dostęp: 27.09.2026).

Gdy kamienny dywan zaczyna się pruć… Konserwacja i restauracja mozaik / Julia Burdajewicz

• ALBERTI L., BOURGUIGNON E., CARBONARA E., ROBY T., SEGURA ESCOBAR J. 2013. Illustrated Glossary. Technician Training for the Maintenance of In Situ Mosaics, Los Angeles.
• BEN ABED A., DEMAS M., ROBY T. 2007. Lessons Learned: Reflecting on the Theory and Practice of Mosaic Conservation, Los Angeles.
• MICHAELIDES D., GUIMIER-SORBETS A.-M. 2017. Managing Archaeological Sites with Mosaics: From Real Problems to Practical Solutions, Florencja.
• NARDI R. 2006. The Conservation of the Mosaic of the Transfiguration, Monastery of St. Catherine’s, Rzym.
• STEWART J. 2013. Conservation of archaeological mosaic pavements by means of reburial, „Conservation and Management of Archaeological Sites”, 6 (3–4), s. 237–246.
• TEUTONICO J.M., FRIEDMAN L., BEN ABED A., NARDI R. 2017. The Conservation and Presentation of Mosaics: At What Cost?, Los Angeles.

Gdzie są polscy żołnierze września 1939? / Zespół badawczy

• KOBIAŁKA D., PAWLETA M., KARSKI K., MICHALSKI M. 2025. Archeologia i społeczeństwo w Miejscu Pamięci Narodowej w Łambinowicach, Opole.
• KOBIAŁKA D. 2026. Polish (modern) conflict archaeology, [w:] D. Kobiałka, The Archaeology of Mass Crimes: Nazi Extermination in Gdańsk Pomerania, Poland, Abingdon–New York, s. 16–34, DOI: 10.4324/9781003463696-2.
• KOBIAŁKA D., PAWLETA M., KARSKI K., MICHALSKI M., CZARNIK M., REZLER-WASIELEWSKA V., STANEK P., GÓRA E., LOKŚ A., LYNCH P. i in. 2025. Sześćdziesięciu z Lamsdorf. Część 2, „Archeologia Żywa”, 1 (95), s. 66–70.
• KOBIAŁKA D., PAWLETA M., KARSKI K., CZARNIK M., MICHALSKI M., LOKŚ A., WYSOCKA J., LYNCH P., REZLER-WASIELEWSKA V., LORKIEWICZ-MUSZYŃSKA D. i in. 2025. Lamsdorf/Łambinowice: an archaeology of memory, „Antiquity”, 99 (407), e48, DOI: 10.15184/aqy.2025.10127.
• KOBIAŁKA D., KARSKI K., PAWLETA M., CZARNIK M., WYSOCKA J., LYNCH P., MICHALSKI M., LOKŚ A., RENNWANZ J., GÓRA E. 2025. Restoring their Identity—Archaeology, Ethnography, and the Missing PoWs of Stalag VIII B (344) Lamsdorf, „Journal of Field Archaeology”, 50 (5), s. 378–396, DOI: 10.1080/00934690.2025.2496855.

Kirgistan. Wyprawa do kraju Saków w poszukiwaniu Kamiennej Wieży / Paweł Konczewski

• GORBUNOVA N.G. 1986. The Culture of Ancient Fergana. VI century B.C. – VI century A.D., BAR International Series 281.
• B. Lyonnet, N. Dubova (red.) 2020. The World of Oxus Civilization.
• UHLIG H. 2007. Jedwabny Szlak. Kultury antyku między Chinami a Rzymem, Katowice.
• VAŘEKA P., KOŠTIAL J.CH., VATANSEVER A., METLICHKA M., SMADIAROV S., SULTANOV E. 2025. Archaeological survey in South-Eastern Kyrgystan (Osh region), „Bulletin of the International Institute for Central Asian Studies”, 39, s. 25–38, DOI: 10.34920/2181-8592-2025.39en.003.
• ZADNEPROVSKIY YU.A. 1960. Arkheologicheskie pamiatniki iuznykh raionov Oshskoi oblasti, Frunze.

Merib. „Ten, którego serce jest ukochane” i jego dom na wieczność w Gizie / Agnieszka Mączyńska, Kamila Dolata-Goszcz

• DER MANUELIAN P. 2009. Mastabas of Nucleus Cemetery G 2100. Part 1. Major Mastabas G 2100–G 2220, Boston.
• LEPSIUS K.R. 1849. Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien.
• PRIESE H.-K. 1984. Die Opferkammer des Merib, Berlin.

Archeologia Jedwabnego Szlaku. Część 2. Nowy rozdział / Szymon Modzelewski

• BENJAMIN C. 2018. Empires of Ancient Eurasia: The First Silk Roads Era, 100 BCE–250 CE, Cambridge.
• CUNLIFFE B. 2015. By Steppe, Desert, and Ocean: The Birth of Eurasia, Oxford.
• M. Harlow, M.-L. Nosch (red.) 2024. Greek and Roman Textiles and Dress: An Interdisciplinary Anthology, Oxford–Havertown.
• MAIRS R. 2021. The Graeco-Bactrian and Indo-Greek World, Oxford–Nowy Jork.
• MCLAUGHLIN R. 2015. The Roman Empire and the Silk Routes: The Ancient World Economy and the Empires of Parthia, Central Asia and Han China, Barnsley.
• OVERTOOM N.L. 2020. Reign of Arrows: The Rise of the Parthian Empire in the Hellenistic Middle East, Oxford (Oxford Studies in Early Empires).

Rejs do krainy umarłych. Pochówki łodziowe z Oseberg, Gokstad i Tune / Bohdan Kuliński

• CHRISTENSEN A.E. 1974. Scandinavian ships from earliest times to the Vikings, [w:] G.F. Bass (red.), A History of Seafaring Based on Underwater Archaeology, Londyn, s. 159–180.
• CRUMLIN-PEDERSEN O. 2010. Archaeology and the Sea in Scandinavia and Britain. A Personal Account, Roskilde.
• DURHAM K. 2019. Długie łodzie wikingów, tłum. P. Litwinienko, Oświęcim.
• Heimskringla. 2019. t. 1, oprac. A. Waśko, J. Morawiec, Kraków.
• WILLIAMS G. 2014. The Viking Ship, Londyn.
• [Strona Muzeum Epoki Wikingów], „Museum of the Viking Age”, URL: https://www.vikingtidsmuseet.no (Dostęp: 15.08.2026).

Kultura i okres Uruk. Narodziny cywilizacji miejskiej / Jakub Okonek

• BIELECKI M. 1969. Zapomniany świat Sumerów, Warszawa.
• BLACK J., GREEN A. 1998. Słownik mitologii Mezopotamii, Katowice.
• BUTTERLIN P., SAUVAGE M. 2020. [w:] M. Sauvage (red.), Atlas historique du Proche-Orient ancien, Paryż, s. 36.
• A. Cottrell (red.) 1996. Cywilizacje starożytne. Przewodnik encyklopedyczny, Łódź.
• B. Fagan (red.) 2019. Historia archeologii, Warszawa.
• K. Kuiper (red.) 2011. Mesopotamia: The World’s Earliest Civilization, Nowy Jork.
• ROUX G. 1998. Mezopotamia, Warszawa.
• WALKER C.B.F. 1998. Pismo klinowe, Warszawa.