Przed niemal stu laty we Włynkowie pod Słupskiem odkryto skarb wczesnośredniowiecznych monet. Wiele z nich było nieregularnych, popękanych i przypominało zachodnioeuropejskie denary. Dopiero współczesne badania pozwoliły dokładniej przyjrzeć się metalowi, z którego je wykonano. Wyniki opublikowane przez naukowców z Torunia rzucają nowe światło na produkcję pieniądza i gospodarkę Pomorza w 2. połowie XI wieku.
Włynkowo leży kilka kilometrów na północ od Słupska, na lewym brzegu Słupi, w dzisiejszym województwie pomorskim. Odkrycie nastąpiło przed 1930 rokiem, ale jego dokładna lokalizacja i okoliczności pozostają nieznane. Ze starszych informacji wynika, że monety i ich fragmenty znajdowały się w woreczku. Dziś zabytki przechowuje Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. Zachowany skarb obejmuje 77 metalowych przedmiotów, w tym 60 monet, 11 nieostemplowanych półproduktów menniczych, pięć blaszek i niewielki fragment ozdoby. Obecność półproduktów jest szczególnie interesująca, choć sama nie dowodzi istnienia mennicy w miejscu ukrycia skarbu. Położenie Włynkowa nad Słupią wpisuje się natomiast w krajobraz osadniczy regionu, w którym rzeka odgrywała ważną rolę komunikacyjną.

Monety z Włynkowa od dawna interesowały numizmatyków, ponieważ wiele z nich wyraźnie różniło się od typowych denarów używanych w XI wieku. Były cienkie, nieregularne, często popękane i miały nierówno obcięte krawędzie. Widoczne na nich przedstawienia krzyży, budowli i napisów przypominały wzory znane z monet niemieckich, angielskich czy duńskich, lecz nierzadko wykonywano je w bardzo uproszczony sposób. Zdarzały się również pseudolegendy, czyli ciągi znaków przypominających napisy, które w rzeczywistości nie tworzyły czytelnej treści. Takie wyroby określa się mianem naśladownictw, ponieważ ich twórcy wzorowali się na istniejących monetach, kopiując ich wygląd.
W archeologii i numizmatyce podobne znaleziska znane są jako „naśladownictwa łupawskie”. Nazwa pochodzi od skarbu odkrytego w 1888 roku w Łupawie, również w okolicach Słupska. Znaleziono tam kilka tysięcy monet, a także bryłki i sztabki srebra oraz ozdoby, ukryte w ostatnich dziesięcioleciach XI wieku. Podobne egzemplarze znaleziono później lub rozpoznano w skarbach z Karwna, Włynkowa i Gliszcza, a pojedyncze także w Gdańsku, Owidzu, Udorpiu koło Bytowa i Kałdusie koło Chełmna. Szczególnie liczną grupę stanowią naśladownictwa denarów krzyżowych, czyli popularnych we wczesnym średniowieczu monet z przedstawieniem krzyża. Najstarsze skarby zawierające podobne wyroby datuje się na okres około 1025–1050, natomiast ich produkcja mogła trwać aż do przełomu XI i XII wieku.
Co znaleziono w skarbie spod Słupska?
Nowe opracowanie opublikowano w 2026 roku na łamach „Praehistorische Zeitschrift”. Wśród jego autorów są prof. Wojciech Chudziak i dr Marcin Weinkauf z Instytutu Archeologii Wydziału Historii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz dr hab. Piotr Szczepański z Wydziału Chemii tej uczelni. W badaniach uczestniczyli także inni archeolodzy, numizmatycy i chemicy z UMK oraz niezależny badacz Adam Musiałowski. Zespół połączył analizę numizmatyczną z badaniami chemicznymi, korzystając z monet wypożyczonych przez słupskie muzeum.
Włynkowski zespół wyróżnia przewaga późniejszych odmian denarów krzyżowych, ale jego skład jest znacznie bardziej zróżnicowany. Obok kilkunastu imitacji tych monet występują naśladownictwa denarów niemieckich, a także wyrobów angielskich i duńskich. Rozpoznano m.in. monety wzorowane na denarach Ottona i Adelajdy, rozpowszechnionych około 1030–1050. W całym zbiorze znalazł się też jeden oryginalny denar krzyżowy, wybity w Magdeburgu około 965–985. Badacze wykorzystali mikroskopię optyczną i skaningową mikroskopię elektronową połączoną z analizą składu pierwiastkowego (SEM/EDX). Pozwala ona obejrzeć powierzchnię i uszkodzone fragmenty metalu w dużym powiększeniu oraz sprawdzić, jakie pierwiastki występują w poszczególnych punktach. Dla 60 monet i pięciu blaszek wykonano pomiary i mapy rozmieszczenia pierwiastków; część wyników zestawiono również z pomiarami fluorescencji rentgenowskiej (XRF). Ta ostatnia metoda może uśredniać skład badanego obszaru, dlatego szczególnie ważne było porównanie miejsc zachowanego srebrzenia z odsłoniętym metalem wewnątrz monet.
Różnice okazały się bardzo duże. Oryginalny denar z Magdeburga zawierał ponad 96% srebra, a dwa inne egzemplarze, zaliczone do naśladownictw denarów krzyżowych, również wykonano ze stopu o wysokiej zawartości srebra. Jednak większość przebadanych monet miała wyraźnie odmienną budowę. Na przykład w denarze oznaczonym numerem inwentarzowym 820 w warstwie powierzchniowej stwierdzono 81,63% srebra, natomiast głębiej jego udział nie przekraczał 14,5%. W innym egzemplarzu, zawartość srebra zmniejszała się z 87,08% przy powierzchni do zaledwie 7,53% wewnątrz. W rdzeniu dominowała miedź, często z dodatkiem cynku, cyny lub ołowiu. Zależnie od proporcji pierwiastków użyty stop odpowiadał brązowi albo mosiądzowi.

Jak uzyskiwano srebrny wygląd monet?
Według autorów wyniki wskazują przede wszystkim na zastosowanie tzw. srebrzenia przez wzbogacenie powierzchni. Rzemieślnik mógł poddać stop działaniu utleniania i kąpieli kwasowej, usuwając z jego zewnętrznej warstwy część miedzi. Pozostawała powierzchnia bogatsza w srebro, którą można było następnie wypolerować. Dzięki temu wykonana głównie z tańszego metalu moneta wyglądała na znacznie cenniejszą. To rozwiązanie różniło się od nakładania osobnej warstwy srebra, stwierdzonego w części monet z Pawłówka. Zarazem tłumaczy, dlaczego niektóre dziś silnie skorodowane egzemplarze mogą wyglądać jak zwykłe miedziane blaszki: ślady dawnego srebrzenia zostały starte lub zniszczone. W świetle tych ustaleń autorzy proponują traktować większość monet z Włynkowa jako fałszerstwa, których rzeczywisty skład celowo ukrywano. Pozostaje pytanie, kto i w jakich warunkach wprowadzał je do obiegu. W 2. połowie XI wieku na ziemiach zachodniosłowiańskich zmieniały się zasady posługiwania srebrem. Coraz większą rolę odgrywały monety używane jako rozpoznawalne jednostki płatnicze, a coraz mniejszą ważenie i dzielenie kruszcu na dowolne części. Równocześnie ograniczeniu uległ napływ srebra z zachodu. Produkowanie denarów o tańszym rdzeniu mogło być sposobem na zapewnienie pieniądza potrzebnego lokalnemu rynkowi, a zarazem źródłem zysku dla ich wytwórców. Problemy z dostępnością srebra warto przy tym rozpatrywać w szerszym kontekście gospodarki regionu, odmiennym od sytuacji państwa Piastów, którego mennictwo również jest przedmiotem innych najnowszych badań.
Nie wiadomo, w której mennicy powstawały te wyroby. Wśród rozważanych lokalizacji wymieniano Słupsk, Bytów, Nakło i Pawłówek, a dla starszych odmian także Kołobrzeg i Białogard. Badacze przypominają, że Pomorze XI wieku nie musiało stanowić jednego, jednolicie zarządzanego organizmu politycznego. Skupienie skarbów nad Słupią i Łupawą może wiązać się z hipotetycznym księstwem sławieńsko-słupskim, ale ani jego granic, ani sieci mennic nie da się dziś ustalić z pewnością. Powód ukrycia skarbu z Włynkowa pozostaje zagadką. Znalezione w nim półprodukty sugerują, że mógł należeć do wytwórcy monet. W Pawłówku pod Bydgoszczą podobne monety mogły z kolei gromadzić się w miejscu kontroli handlu, gdzie wycofywano je z obiegu. Jak powszechne było srebrzenie denarów? Odpowiedzi mogą dostarczyć badania kolejnych znalezisk oraz monet ze skarbów w Łupawie i Gliszczu, dziś rozproszonych lub trudno dostępnych.
Źródło: „Praehistorische Zeitschrift”
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst Archeologii Żywej”





