ceramika

CERAMIKA to ogólna nazwa wyrobów powstających przez uformowanie gliny lub innych surowców mineralnych, a następnie ich wypalenie. W archeologii ceramika należy do najczęściej odkrywanych zabytków. Natrafiamy na nią przede wszystkim w postaci fragmentów naczyń, ale także figurek, kafli, przęślików czy ciężarków tkackich. Kształt, zdobienie i technologia wykonania ceramiki pomagają archeologom datować stanowiska, rozpoznawać dawne tradycje oraz badać handel i kontakty między społecznościami.

JAK POWSTAJE CERAMIKA?
Najprościej mówiąc, odpowiednio przygotowaną masę ceramiczną formuje się, suszy, a następnie wypala. Naczynia przez tysiące lat lepiono ręcznie, później wykorzystywano również koło garncarskie. Do gliny można było dodawać piasek, rozdrobniony kamień lub inne domieszki, a powierzchnię wygładzać, polerować, zdobić albo pokrywać szkliwem. Temperatura i warunki wypału wpływają na kolor, twardość i porowatość gotowego wyrobu.

JAKA JEST NAJSTARSZA CERAMIKA NA ŚWIECIE?
Wszystko zależy od tego, co rozumiemy przez ceramikę. Jedne z najstarszych znanych przedmiotów z wypalonej gliny to paleolityczne figurki z Dolních Věstonic na Morawach, wykonane około 29 000–25 000 lat temu. Najstarsze znane naczynia ceramiczne są jednak o wiele młodsze, a na ten moment są to fragmenty z jaskini Xianrendong w Chinach i mają około 20 000 lat. Co ciekawe, wykonywali je jeszcze łowcy-zbieracze, a więc ceramika pojawiła się na długo przed rolnictwem.

JAKA JEST NAJSTARSZA CERAMIKA W POLSCE?
Najstarsze naczynia ceramiczne na ziemiach dzisiejszej Polski wiąże się przede wszystkim z pierwszymi społecznościami rolniczymi, które pojawiły się tutaj około połowy VI tysiąclecia p.n.e. Należały do kultury ceramiki wstęgowej rytej (KCWR), której nazwa pochodzi właśnie od charakterystycznych ornamentów wykonywanych na naczyniach. Od neolitu ceramika stała się jednym z podstawowych elementów wyposażenia dawnych osad i jednym z najważniejszych źródeł archeologicznych.

JAKA JEST NAJSŁYNNIEJSZA POLSKA CERAMIKA?
Wśród współczesnych wyrobów najbardziej rozpoznawalna jest zapewne ceramika z Bolesławca na Dolnym Śląsku, znana z charakterystycznych dekoracji wykonywanych za pomocą stempli. Polska archeologia ma jednak własne słynne przykłady. Jednym z nich jest waza z Bronocic związana z kulturą pucharów lejkowatych. Na naczyniu sprzed ponad 5000 lat znajduje się jedno z najstarszych znanych przedstawień pojazdu kołowego. Charakterystyczne dla ziem polskich są również urny twarzowe kultury pomorskiej z wczesnej epoki żelaza.

JAKA JEST RÓŻNICA MIĘDZY PORCELANĄ A CERAMIKĄ?
Porcelana jest rodzajem ceramiki, a nie osobnym materiałem przeciwstawianym ceramice. Powstaje z odpowiednio dobranych surowców, przede wszystkim kaolinu, i jest wypalana w bardzo wysokiej temperaturze. Dzięki temu jest twarda, mało nasiąkliwa, a jej cienkie ścianki mogą być częściowo przeświecające. Do ceramiki należą także m.in. kamionka, fajans i zwykłe naczynia garncarskie.

JAK INACZEJ NAZYWA SIĘ CERAMIKĘ?
Ceramika nie ma jednego dokładnego synonimu. Można mówić o wyrobach ceramicznych, a archeolodzy w przypadku naczyń używają określenia ceramika naczyniowa. „Garncarstwo” oznacza natomiast rzemiosło związane z produkcją naczyń, a terminy takie jak porcelana, kamionka, fajans czy terakota określają poszczególne rodzaje wyrobów ceramicznych.

NAJNOWSZE ODKRYCIA I BADANIA CERAMIKI OPISYWANE NA STRONIE CZASOPISMA „ARCHEOLOGIA ŻYWA”