kultura łużycka

Kultura łużycka to jedna z najważniejszych kultur archeologicznych późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza w Europie Środkowej. Rozwijała się od około 1300 do 400 lat p.n.e. na obszarze dzisiejszej Polski oraz części Niemiec, Czech, Słowacji, Ukrainy i Białorusi. Należała do szerokiego kręgu kultur pól popielnicowych, których charakterystyczną cechą był obrządek ciałopalny i cmentarzyska z urnami zawierającymi przepalone szczątki zmarłych.

Zasięg kultury łużyckiej obejmował tereny od dorzecza Łaby i Odry po zachodnią Ukrainę oraz od wybrzeży Bałtyku po Morawy i północne Karpaty. Nie była jednak tworem jednolitym. Archeolodzy wyróżniają liczne grupy lokalne różniące się ceramiką, budownictwem, obrządkiem pogrzebowym czy elementami stroju i uzbrojenia.

Społeczności kultury łużyckiej prowadziły osiadły tryb życia. Ich gospodarka opierała się głównie na rolnictwie, hodowli zwierząt oraz rozwiniętym rzemiośle. Znane są liczne ślady metalurgii brązu i żelaza, obróbki drewna, kości i rogu, a także dalekosiężnych kontaktów handlowych. Ludność zamieszkiwała zarówno otwarte osady, jak i grody obronne budowane na terenach podmokłych lub wyniesieniach terenu. Najbardziej znanym stanowiskiem związanym z kulturą łużycką jest osada obronna w Biskupinie.

W trakcie studiów każdy student archeologii dowiaduje się od swoich wykładowców, że na kulturę łużycką można trafić wszędzie. Pewnie i na Księżycu… nikt tylko jeszcze jej tam nie szukał.

CZY KULTURA ŁUŻYCKA BYŁA SŁOWIAŃSKA?
Przez dziesięciolecia kultura łużycka bywała utożsamiana ze wczesnymi Słowianami, jednak współczesna archeologia podchodzi do tego znacznie ostrożniej. Kultura archeologiczna nie jest tym samym co konkretny lud czy grupa etniczna, dlatego nie można automatycznie przypisywać jej jednego języka lub tożsamości. Problem pochodzenia Słowian, czyli tzw. etnogenezy Słowian, pozostaje przedmiotem dyskusji naukowej i obejmuje dane archeologiczne, językoznawcze oraz genetyczne. Więcej na ten temat można dowiedzieć się w jednym z wykładów dostępnych: na naszym kanale YouTube.

BUDOWNICTWO
Ludność kultury łużyckiej zamieszkiwała zarówno niewielkie osady otwarte, jak i duże grody obronne. Domy miały najczęściej konstrukcję słupową lub zrębową i budowane były z drewna, uszczelnianego gliną. W wielu regionach występowały regularnie rozplanowane osiedla z ulicami i zabudową ustawioną w rzędach. Grody otaczano wałami drewniano-ziemnymi, czasem wzmacnianymi kamieniami i palisadami. Szczególnie dobrze poznane są konstrukcje obronne Biskupina oraz podobnych osad bagiennych związanych z późnymi fazami kultury łużyckiej.

OBRZĄDEK POGRZEBOWY
Najbardziej charakterystycznym elementem kultury łużyckiej był obrządek ciałopalny. Zmarłych palono na stosach pogrzebowych, a następnie przepalone kości składano do naczyń zwanych popielnicami. Urnom często towarzyszyły dodatkowe naczynia ceramiczne, pełniące funkcję darów grobowych. Cmentarzyska mogły liczyć setki, a nawet tysiące grobów, tworząc rozległe nekropole użytkowane przez wiele pokoleń.

Pochówki szkieletowe występowały rzadko i pojawiały się jedynie lokalnie lub w schyłkowych fazach kultury. W grobach znajdowane są ozdoby, narzędzia i broń, choć przedmioty metalowe nie należą do częstych elementów wyposażenia. Nie oznacza to jednak ubóstwa tych społeczności. Z kulturą łużycką związane są liczne skarby zawierające cenne wyroby z brązu, a sporadycznie także ze złota. W późniejszych fazach obserwuje się również zmiany w obrządku pogrzebowym związane z wpływami halsztackimi.

RZEMIOSŁO I METALURGIA
Społeczności kultury łużyckiej wyróżniały się wysokim poziomem rzemiosła. Szczególnie rozwinięta była metalurgia brązu, a w późniejszych fazach również żelaza. Wytwarzano ozdoby, narzędzia, broń oraz elementy stroju, często zdobione ornamentami charakterystycznymi dla poszczególnych regionów. Znane są liczne skarby zawierające siekiery, bransolety, naszyjniki, szpile i miecze, świadczące zarówno o umiejętnościach rzemieślników, jak i o dalekosiężnych kontaktach wymiennych.

Ważną rolę odgrywało także garncarstwo. Ceramika kultury łużyckiej obejmuje zarówno proste naczynia użytkowe, jak i starannie wykonane formy zdobione rytymi lub plastycznymi ornamentami. W niektórych regionach pojawiały się także naczynia malowane. Rozwinięta była również obróbka drewna, kości, poroża i tkanin.

GOSPODARKA
Gospodarka kultury łużyckiej opierała się przede wszystkim na rolnictwie i hodowli. Uprawiano pszenicę, jęczmień, proso, żyto i owies, a także groch, bób, soczewicę oraz len i lnicznik. Znane są również pozostałości jabłek, gruszek i śliwek. Najważniejszymi zwierzętami hodowlanymi były bydło i świnie, następnie owce, kozy oraz konie.

Społeczności łużyckie zajmowały się również rybołówstwem, zbieractwem i łowiectwem, choć polowania miały raczej uzupełniające znaczenie. Odkrywane są głównie kości jeleni, dzików, łosi czy saren. Na niektórych stanowiskach, między innymi w Biskupinie, Chłapowie i Wojkowicach, odkryto także szczątki żab oraz żółwi, co bywa interpretowane jako możliwy ślad ich spożywania. Badacze podkreślają jednak, że same znaleziska kości nie stanowią jednoznacznego dowodu konsumpcji. Potwierdzeniem mogłyby być dopiero charakterystyczne ślady cięcia, przepalenia lub wyraźna przewaga kości tylnych kończyn, szczególnie jeśli myślimy o żabich udkach.

NAJNOWSZE ODKRYCIA I BADANIA STANOWISK KULTURY ŁUŻYCKIEJ