Kiedy proso, z którego dziś otrzymujemy kaszę jaglaną, trafiło do jadłospisu dawnych mieszkańców ziem dzisiejszej Polski? Nowe badania szczątków ludzkich pozwoliły cofnąć datowanie najstarszych znanych śladów jego spożywania o ponad 100 lat. Międzynarodowy zespół naukowców wykazał również, że zboże to przyjmowało się stopniowo, a na jego popularność mogły wpływać lokalne warunki środowiskowe.
Proso zwyczajne (Panicum miliaceum) udomowiono w północnych Chinach około 8000 lat temu. Stamtąd przez Azję Środkową rozprzestrzeniło się na zachód, docierając w epoce brązu do Europy. Odporność na suszę, krótki okres wegetacji i możliwość uprawy na słabszych glebach czyniły je cennym uzupełnieniem znanych już zbóż, przede wszystkim pszenicy i jęczmienia. Dotychczas najstarsze bezpośrednio datowane ziarna prosa z terenów Polski pochodziły z Lipnika na Podkarpaciu i Maszkowic w Małopolsce, będąc datowanymi na ok. 1300 lat p.n.e. Wcześniejsze analizy izotopowe kości ludzkich wskazywały jednak, że spożywano je już około 1460 lat p.n.e. Nowe opracowanie pozwala zweryfikować te ustalenia.
Międzynarodowy zespół badaczy postanowił dokładniej prześledzić ten proces, analizując dane dotyczące 192 osób pochowanych na stanowiskach archeologicznych, głównie w południowej Polsce. Naukowcy badali proporcje izotopów węgla w kościach i zębach. Proso należy bowiem do roślin wykorzystujących tzw. fotosyntezę C4, przez co pozostawia w organizmie inny ślad chemiczny niż pszenica czy jęczmień. Porównanie zębiny, która zachowuje informacje o odżywianiu w dzieciństwie, oraz kości, odzwierciedlających późniejsze lata życia, pozwoliło ustalić, jak zmieniał się jadłospis poszczególnych osób.
Wyniki wykazały obecność prosa w diecie 47 ze 171 badanych osób, przynajmniej na pewnym etapie ich życia, przy czym najstarsze świadectwo jego spożywania pochodzi z Pielgrzymowic. U pozostałych 124 osób nie stwierdzono wyraźnych śladów jego spożywania. W przypadku sześciu osób ustalono dodatkowo, że w dzieciństwie odżywiały się produktami charakterystycznymi dla tradycyjnych zbóż, a dopiero w dorosłości zaczęły jeść proso. Artykuł opublikowany we wrześniu 2026 roku na łamach „Science Advances” przygotował międzynarodowy zespół, którego pierwszą autorką jest Margaux L. C. Depaermentier z Uniwersytetu Wileńskiego1DEPAERMENTIER M.L.C., MAKAROWICZ P., SZCZEPANEK A., SNOECK C., MORVAN M., BELKA Z., KEMPF M., POSPIESZNY Ł., TARAS H., CHYLEŃSKI M., … MOTUZAITĖ MATUZEVIČIŪTĖ G. 2026. Multiproxy bioarchaeological analyses reveal subsistence shift in Bronze Age Central Europe, „Science Advances” 12, s. eaeh1079, DOI: https://doi.org/10.1126/sciadv.aeh1079.. Wśród współautorów znaleźli się badacze z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Gdańskiego, Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN, Muzeum Archeologicznego w Krakowie oraz Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. W badaniach uczestniczyli również przedstawiciele instytucji naukowych z Litwy, Belgii i Wielkiej Brytanii.
Najstarsze ślady pochodzą spod Krakowa
Najważniejszego odkrycia dokonano dzięki ponownej analizie szczątków kobiety pochowanej na stanowisku 9 w Pielgrzymowicach, niedaleko Krakowa. Zmarła ona w wieku około 40–50 lat, a jej szczątki datowano metodą radiowęglową na około 1588 ± 48 lat p.n.e. Badania wykazały, że w dzieciństwie odżywiała się produktami charakterystycznymi dla diety opartej na pszenicy, jęczmieniu i innych roślinach C3. Dopiero w późniejszym okresie życia zaczęła spożywać znaczące ilości prosa. Jest to obecnie najstarszy tak wyraźny ślad jego konsumpcji w Europie. Nie wiadomo jednak, w jakim wieku kobieta zmieniła dietę. Podobną zmianę odnotowano u mężczyzny z tego samego cmentarzyska, datowanego na około 1470 r. p.n.e. Najstarsze bezpośrednio datowane ziarna prosa z Europy odkryto na stanowisku Vinogradnyi Sad w południowej Ukrainie, a ich wiek określono na około 1550 lat p.n.e.
Wyniki z pozostałych stanowisk pokazują, że nowe zboże nie wszędzie przyjmowało się równie szybko. W Bocheńcu, w województwie świętokrzyskim, ślady spożywania prosa stwierdzono u zdecydowanej większości badanych osób. Podobnie było w Pielgrzymowicach i Koszycach w Małopolsce. Tymczasem w Żernikach Górnych koło Buska-Zdroju, Miechowie czy Gustorzynie na Kujawach nie wykryto wyraźnych śladów jego obecności w diecie. Co więcej, nawet na tych samych cmentarzyskach chowano osoby, które spożywały proso, oraz takie, których dieta opierała się na innych roślinach. Większość analizowanych pochówków wiąże się ze społecznościami trzcinieckiego kręgu kulturowego, funkcjonującego mniej więcej od 1800 do 1100 lat p.n.e. Jego przedstawiciele zajmowali się rolnictwem i hodowlą, uzupełniając gospodarkę łowiectwem oraz zbieractwem. Badacze nie stwierdzili wyraźnego związku między spożywaniem prosa a płcią, wiekiem czy pozycją społeczną. W Koszycach, Bocheńcu i Pielgrzymowicach osoby o odmiennych dietach spoczywały nawet we wspólnych grobach, bez zauważalnych różnic w obrządku pogrzebowym.
Dlaczego jedni uprawiali proso, a inni nie?
Ciekawych informacji dostarczyły również analizy izotopów strontu, wykorzystywane do badań pochodzenia ludzi i spożywanej przez nich żywności. Wiele osób jedzących proso wykazywało wartości odbiegające od tych charakterystycznych dla okolic cmentarzysk. Mogłoby to sugerować przybycie ludności z innych regionów, jednak już najstarsi konsumenci prosa z Pielgrzymowic mieli lokalny sygnał izotopowy, a ich dieta zmieniła się dopiero w późniejszym życiu.
Zdaniem autorów bardziej prawdopodobne jest, że upowszechnieniu prosa towarzyszyła zmiana sposobu gospodarowania. Jego uprawa mogła umożliwić wykorzystanie terenów dotychczas nieprzeznaczanych pod pola, co wpływało również na skład izotopowy spożywanej żywności. Zauważono przy tym, że proso częściej pojawiało się w diecie społeczności zamieszkujących wyżyny, podczas gdy na nizinach dłużej dominowały tradycyjne zboża. Nie wiadomo jeszcze, czy zmiany te wynikały z warunków klimatycznych, presji demograficznej czy innych czynników. Autorzy podkreślają, że rozstrzygnięcie wymaga dalszych badań.
Źródło: „Science Advances”
Przypisy
- 1DEPAERMENTIER M.L.C., MAKAROWICZ P., SZCZEPANEK A., SNOECK C., MORVAN M., BELKA Z., KEMPF M., POSPIESZNY Ł., TARAS H., CHYLEŃSKI M., … MOTUZAITĖ MATUZEVIČIŪTĖ G. 2026. Multiproxy bioarchaeological analyses reveal subsistence shift in Bronze Age Central Europe, „Science Advances” 12, s. eaeh1079, DOI: https://doi.org/10.1126/sciadv.aeh1079. ↩︎
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst Archeologii Żywej”
