Na Kujawach wyraźny ślad obecności prosa w diecie pojawia się dopiero w środkowej epoce brązu, około 1300–1200 lat p.n.e. Jeszcze do niedawna przyjmowano, że zboże to mogło być znane w regionie znacznie wcześniej, nawet już w neolicie. Najnowsze badania wpisują się w szerszy nurt analiz, które w ostatnich latach, region po regionie, weryfikują ten pogląd dla różnych części Europy. Nie była to przy tym zmiana jednolita ani powszechna od razu. Pojawienie się prosa wiązało się z wyraźnym zróżnicowaniem między współistniejącymi społecznościami.
Pytanie o początki prosa na Kujawach okazuje się ważne nie tylko dla historii upraw, ale szerzej, dla zrozumienia przemian gospodarczych i społecznych w pradziejach regionu. Najnowszy artykuł opublikowany w „Royal Society Open Science”1POSPIESZNY Ł., LEWIS J., WILTSHIRE I.L., CRAMP L., GIBLIN J., KRENZ-NIEDBAŁA M., ŁUKASIK S., BOROWSKA B., MAKOWIECKI D., … ROFFET-SALQUE M. 2026. Isotopic insights into long-term socio-economic transformations in prehistoric Kuyavia, Poland, „Royal Society Open Science”, 13 (2), s. 250968, https://doi.org/10.1098/rsos.250968. opiera się przede wszystkim na badaniach chemicznego składu kości ludzi i zwierząt oraz zwęglonych ziaren zbóż.
Wieloletni efekt
W naszych organizmach, a po śmierci szczątkach, zachowują się ślady tego, co jedliśmy za życia. Badacze analizowali przede wszystkim skład izotopowy węgla i azotu, co pozwala odtworzyć ogólny charakter dawnej diety, ocenić relacje między uprawą roślin a hodowlą zwierząt, a czasem także uchwycić różnice w sposobie gospodarowania. Te analizy uzupełniono bezpośrednim datowaniem radiowęglowym AMS, które pozwoliło możliwie dokładnie określić wiek badanych szczątków i osadzić wyniki w porządku chronologicznym.
Za publikacją stoi rozbudowany, interdyscyplinarny zespół kierowany przez dr Łukasza Pospiesznego, związanego z Uniwersytetem Gdańskim i Uniwersytetem Bristolskim. Wśród 33 autorów znaleźli się archeolodzy, antropolodzy, archeozoolodzy, specjaliści od datowań radiowęglowych, geochemicy i badacze aDNA z ośrodków w Polsce i za granicą, między innymi z UAM w Poznaniu, PAN, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Uniwersytetu w Göteborgu, Uniwersytetu Kopenhaskiego i Uniwersytetu w Liverpoolu. Sam materiał zbierano w ramach pięciu projektów realizowanych między 2009 a 2023 rokiem.
Skala badań była bardzo duża. Autorzy oparli analizę na materiałach z 40 stanowisk, ostatecznie uwzględniając szczątki 84 osób datowanych od około 4100 do 1230 lat p.n.e. Do tego dołączyli kości bydła i zwęglone ziarna zbóż. Dzięki temu mogli nie tylko opisać pojedyncze znaleziska, ale też prześledzić długotrwałe zmiany w sposobie odżywiania i gospodarowania na Kujawach. Najmocniejszy wniosek badania jest jasny. Wyraźny ślad spożycia prosa pojawia się na Kujawach dopiero w środkowej epoce brązu, mniej więcej między XIV a XIII wiekiem p.n.e. Widać to właśnie w chemicznym składzie ludzkich kości. Co równie ważne, taki sygnał nie występuje u wszystkich badanych z tego samego czasu. Oznacza to, że proso nie weszło do codziennej diety całego regionu jednocześnie
Co uprawiano wcześniej?
Żeby dobrze zrozumieć znaczenie prosa, trzeba najpierw przybliżyć, jak wyglądała wcześniejsza gospodarka Kujaw. Region ten należał do najważniejszych stref rozwoju rolnictwa na Niżu Polskim. Żyzne czarne ziemie, dostęp do zróżnicowanych siedlisk i sprzyjające warunki klimatyczne dla upraw sprawiły, że już od neolitu rośliny uprawne odgrywały tu ważną rolę. Wśród zbóż dominowała przede wszystkim pszenica, zwłaszcza płaskurka i samopsza. Towarzyszyły jej inne rośliny użytkowe, a podstawą gospodarki pozostawało połączenie uprawy roli z hodowlą, głównie bydła. Jednocześnie strategie wypasu zmieniały się w czasie i nie zawsze odpowiadały prostemu modelowi hodowli prowadzonej wyłącznie w otwartym, bezleśnym krajobrazie. W części przypadków dane wskazują raczej na bardziej zróżnicowane środowiska wypasu.
Analizy zwęglonych ziaren wskazują również, że neolityczni i późniejsi rolnicy z Kujaw stosowali różny poziom nawożenia pól. W niektórych przypadkach wartości izotopowe azotu sugerują dość intensywne użycie obornika. To z kolei pokazuje, że miejscowe społeczności aktywnie zarządzały produkcją roślinną, a nie tylko biernie korzystały z naturalnej żyzności ziemi.
Trzeba jednak bardzo jasno zaznaczyć jedną rzecz. Autorzy nie twierdzą, że mają z Kujaw bezpośredni, dobrze wydatowany materiał roślinny potwierdzający uprawę prosa właśnie w tej samej fazie, w której widać jego spożycie w kościach ludzkich. Sami piszą, że w regionie brakuje zwęglonych makroszczątków prosa ze środkowej epoki brązu. Najbliższy pewny punkt odniesienia stanowi ziarno z osady kultury mogiłowej w Szczepidle, położonej na południe od Kujaw, datowane na 1381–1124 lat p.n.e. Część dawnych sugestii opierała się na odciskach roślinnych w ceramice lub słabo zachowanych śladach, które dziś interpretuje się ostrożniej. W zestawieniu z takimi problemami analiza izotopów w kościach daje mocniejszy obraz rzeczywistej obecności prosa w diecie.
Dwie społeczności, dwa MODELE ŻYCIA
Równie ciekawym wnioskiem jest to, że obszar Kujaw w środkowej epoce brązu nie tworzył jednej jednolitej wspólnoty gospodarczej. Wyniki analiz izotopowych pozwoliły uchwycić dwie odrębne grupy. Jedna zachowuje wartości typowe dla wcześniejszej diety opartej na roślinach C3 (głównie pszenica). Druga wyraźnie odbiega od tego wzorca i wskazuje na istotny udział prosa.
Zaobserwowana różnica w diecie nie jest drobnym odchyleniem statystycznym, ale wyraźnym podziałem, który można powiązać z różnymi środowiskami kulturowymi. Konsumenci prosa są związani przede wszystkim z kontekstami przypisywanymi archeologicznej kulturze mogiłowej. Z kolei część społeczności współczesnych im chronologicznie, zwłaszcza związanych z kulturą trzciniecką, nie wykazuje takiego sygnału. Innymi słowy, w tym samym regionie i mniej więcej w tym samym czasie funkcjonowały grupy, które odżywiały się inaczej, a zapewne także inaczej organizowały produkcję żywności i własne praktyki gospodarcze.
To przesuwa punkt ciężkości interpretacji. Pytanie nie brzmi już wyłącznie: „kiedy pojawiło się proso?”, lecz także: „w czyim środowisku stało się ważne i dlaczego nie wszyscy przyjęli je w tym samym czasie?”. W tym sensie proso staje się wskaźnikiem granicy między tradycjami życia. Nie musi to oznaczać dwóch całkowicie odizolowanych populacji, ale z pewnością pokazuje istnienie odmiennych wzorów kulturowych w obrębie jednego regionu. Szerszy kontekst dla tych zmian daje porównanie z doliną Tollense w północno-wschodnich Niemczech. Autorzy wspominają ją jako przykład miejsca, gdzie w późnej epoce brązu uchwycono jednocześnie wyraźne ślady konsumpcji prosa i wysoką mobilność części badanych osób. Trzeba jednak pamiętać, że chodzi tam o ofiary bitwy, a więc populację o specyficznym charakterze, nie w pełni porównywalną z osiadłymi społecznościami analizowanymi na Kujawach. I choć materiał kujawski nie pokazuje co prawda aż tak spektakularnego obrazu, to zestawienie z Tollense dobrze uświadamia, że proso nie było lokalną ciekawostką, lecz elementem szerszych przemian zachodzących w tej części Europy w tym czasie.
nie tylko kultura materialna
Artykuł dobrze pokazuje, jak dziś prowadzi się badania nad pradziejową gospodarką. Nie wystarcza już jedna wykopaliskowa obserwacja ani pojedyncza analiza. Potrzebne jest połączenie archeologii terenowej, archeobotaniki, archeozoologii, antropologii biologicznej, datowania AMS, geochemii i genetyki. Dopiero taki zestaw danych pozwala uchwycić procesy, które wcześniej pozostawały niemal niewidoczne.
Źródło: czasopismo „Royal Society Open Science” (royalsocietypublishing.org)
Przypisy
- 1POSPIESZNY Ł., LEWIS J., WILTSHIRE I.L., CRAMP L., GIBLIN J., KRENZ-NIEDBAŁA M., ŁUKASIK S., BOROWSKA B., MAKOWIECKI D., … ROFFET-SALQUE M. 2026. Isotopic insights into long-term socio-economic transformations in prehistoric Kuyavia, Poland, „Royal Society Open Science”, 13 (2), s. 250968, https://doi.org/10.1098/rsos.250968.
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Post-doc w Katedrze Antropologii Instytutu Biologii Środowiskowej Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst”
