, , ,

Wielki Kościół Jezusa w Starej Dongoli jeszcze większy? Mógł mieć 47 m szerokości

, , , , , , , , , , ,

Czy w Starej Dongoli stał największy kościół średniowiecznej Nubii? Sudańsko-polska ekspedycja odsłoniła schody prowadzące do Wielkiego Kościoła Jezusa i po raz pierwszy dotarła do poziomu jego pierwotnej posadzki. Wykopaliska dają podstawy do nowych szacunków rozmiarów budowli, a w sąsiednim kościele archeolodzy natrafili na drobne fragmenty tynku, na których zachowały się słowa zapisanej po grecku modlitwy.

Stara Dongola, w źródłach staronubijskich nazywana Tungul, leży na wschodnim brzegu Nilu w północnym Sudanie. Od początków VI aż do XIV wieku była stolicą Makurii, jednego z trzech królestw nubijskich, które przyjęły chrześcijaństwo w VI wieku. W obrębie cytadeli, czyli ufortyfikowanej części miasta, archeolodzy odkryli kościoły, pałac i rozległe domy miejscowych elit. Zmiany zachodzące w późnośredniowiecznym mieście widać do dziś na przykładzie budowli uznawanej za salę tronową królów Makurii. W 1317 roku zamieniono ją w meczet, o czym informuje zachowana w budynku arabska inskrypcja. Dongola pozostała ważnym ośrodkiem także po opuszczeniu miasta przez dwór królewski w latach 60. XIV wieku.

W Dongoli przez stulecia domy wznoszono na pozostałościach starszych budowli, dlatego mury odsłaniane obok siebie mogą pochodzić z różnych stuleci. W 2023 roku pod podłogą jednego z takich domów archeolodzy znaleźli otwór prowadzący do pomieszczenia z malowidłem wiązanym z królem Dawidem. Samo pomieszczenie leżało około 7 m powyżej średniowiecznego poziomu gruntu. Zimą 2025/2026 głęboki wykop w klatce schodowej, której mury zachowały się miejscami do wysokości około 11 m, pozwolił po raz pierwszy dotrzeć do poziomu pierwotnej posadzki badanej aktualnie świątyni. Archeolodzy odsłonili też przypory wzmacniające apsydę, czyli półkoliste zamknięcie części ołtarzowej kościoła.

Według obecnych ustaleń kościół miał około 47 m szerokości i 57 m długości, a jego pierwotną wysokość zespół wstępnie ocenia na około 21 m. W pierwszym komunikacie, z 2021 roku, szerokość świątyni szacowano jeszcze na około 26 m. Ponieważ wciąż przebadano niewielką część budowli, również obecne liczby mogą się zmienić. Poziom posadzki rozpoznany w klatce schodowej daje archeologom punkt odniesienia pozwalający ustalać jak poszczególne części kościoła były ze sobą połączone. W kolejnych sezonach badacze chcą dokładniej określić zasięg murów i zweryfikować wymiary świątyni.

Widok z góry na schody w głębokim wykopie i mury sąsiedniego kościoła w Starej Dongoli.
To przy tych schodach archeolodzy po raz pierwszy dotarli do poziomu pierwotnej posadzki Wielkiego Kościoła Jezusa (fot. Adrian Chlebowski / CAŚ UW)

Gdzie stała katedra Dongoli?

Polskie badania w Dongoli zaczęły się w 1964 roku z inicjatywy prof. Kazimierza Michałowskiego. Dzisiejszą sudańsko-polską ekspedycję tworzą Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego (CAŚ UW) oraz National Corporation for Antiquities and Museums (NCAM), sudańska instytucja opiekująca się zabytkami i muzeami. Pracami kieruje prof. Artur Obłuski, dyrektor CAŚ UW. Na pozostałości Wielkiego Kościoła Jezusa ekspedycja natrafiła w 2021 roku. Badacze odsłonili wówczas mur apsydy, na którym zachowały się dwa rzędy malowanych postaci. Tuż obok rozpoznali dużą budowlę nakrytą kopułą, wstępnie uznaną za grobowiec. Zestawienie tych pozostałości z układem zabudowy z innego ważnego stanowiska w Faras, gdzie przy katedrze stał kopułowy grobowiec biskupa Joannesa, podsunęło zespołowi hipotezę, że również w Dongoli mógł to być kościół biskupi. Faras leżało dalej na północ, przy dzisiejszej granicy Sudanu i Egiptu. Tamtejszą katedrę badała w latach 1961–1964 ekspedycja prof. Michałowskiego, a część odkrytych przez nią malowideł można oglądać w Muzeum Narodowym w Warszawie. Położenie świątyni w centrum dawnej stolicy, jej rozmiary i wystrój dają podstawy, by utożsamiać ją z Wielkim Kościołem Jezusa, opisywanym w źródłach arabskich jako najbogatsza świątynia średniowiecznej Nubii!

Świątynia na cytadeli stała już zapewne w XIII wieku, gdy dobudowano do niej kościół wiązany z królem Dawidem. Być może to właśnie ją wymienia jako Kościół Jezusa staronubijski dokument z XII wieku. Dokładniejsze datowanie pomogłoby ustalić, jaką rolę budowla odegrała w rozwoju nubijskiej architektury. Przez lata za katedrę Dongoli uchodził kościół poza murami cytadeli i to z nim wiązano rozwiązania spotykane w innych świątyniach regionu. Zdaniem kierownika ekspedycji, prof. Artura Obłuskiego, warto sprawdzić, czy część tych rozwiązań zaczerpnięto z Wielkiego Kościoła Jezusa.

Uczestnicy wykopalisk z łopatami i taczkami między ceglanymi murami Starej Dongoli. W tle widać Nil.
Polskie badania w Starej Dongoli rozpoczęły się w 1964 roku. Dziś wykopaliska prowadzi wspólna sudańsko-polska ekspedycja, a w ochronę zabytków włączyli się mieszkańcy, którzy powołali w tym celu własne stowarzyszenie (fot. Adrian Chlebowski / CAŚ UW)

Kościół na piętrze i modlitwa zapisana na tynku

Prace badawcze objęły też budynek dobudowany do Wielkiego Kościoła Jezusa. Na jego piętrze archeolodzy natrafili na pozostałości osobnego kościoła. Ściany zachowały się do wysokości około metra, a z dekoracji malarskiej niewiele pozostało na murach.

– „Wiemy, że były to wspaniałe malowidła – mamy sześć wielkich regałów wypełnionych fragmentami malowanych tynków. Ale na ścianach niestety nie zachowało się zbyt wiele, inaczej niż w analogicznym kościele związanym z królem Dawidem (XIII wiek n.e.), również dobudowanym do Wielkiego Kościoła Jezusa, ale od strony północnej, który odkryliśmy w 2023 roku” – komentuje prof. Obłuski. We wspominanej świątyni malowidła zachowały się na ścianach. Jedno przedstawia nubijskiego władcę, który pochyla się, by ucałować dłoń Chrystusa, podczas gdy archanioł Michał osłania ich skrzydłami. Zachowany przy scenie napis wymienia króla Dawida, władcę Makurii z XIII wieku, i zawiera prośbę do Boga o opiekę nad miastem, zapewne Dongolą.

Wśród fragmentów tynku z nowo odkrytego kościoła znalazły się kawałki z greckimi napisami. Litery mają około 5 mm wysokości, a ich staranny krój przypomina pismo znane z rękopisów. Dr Agata Deptuła z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, która zajmuje się odczytywaniem dawnych napisów, rozpoznała w jednym z nich fragment biblijnej modlitwy Anny, matki proroka Samuela. Należy ona do kantyków, czyli pieśni modlitewnych, które dołączano do psałterza, zbioru psalmów. Wśród podobnych tekstów znanych dotąd ze Starej Dongoli przeważały właśnie psalmy, a fragmenty kantyków po raz pierwszy rozpoznano dopiero w tym sezonie.

Wykopaliska po powodzi

Po powodzi, która jesienią 2024 roku uszkodziła część dachów chroniących zabytki Dongoli, ekspedycja wspólnie z Politechniką Warszawską zabezpieczyła stanowisko, by móc wznowić wykopaliska. W trakcie sezonu, dzięki wsparciu programu Polska Pomoc, uruchomiono też instalację fotowoltaiczną zasilającą pompy, które dostarczają wodę z Nilu do domów około 10 tys. osób i służą do nawadniania pól. W opiekę nad zabytkami włączyli się mieszkańcy, powołując w tym celu własne stowarzyszenie. Wykopaliska przy świątyni są częścią projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, w którym badacze sprawdzają, jak przez stulecia zmieniały się architektura i funkcje nubijskich kościołów. Dzieje Dongoli od IV do XV wieku są z kolei przedmiotem szerszego projektu Afropolis Tungul, finansowanego przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych. W jego ramach zespół bada również dzielnice mieszkalne, by ustalić, jak rozrastało się miasto i z czego żyli jego mieszkańcy.

Źródło: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego


Stara Dongola kontekst webinar

Jak archeolodzy natrafili na Wielki Kościół Jezusa i czego wcześniejsze wykopaliska pozwoliły się dowiedzieć o dawnej stolicy Makurii? O badaniach opowiada prof. Artur Obłuski, kierownik ekspedycji, w webinarze z cyklu „Kontekst Archeologii Żywej”.

Redaktor naczelny AŻ | Strona

Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst Archeologii Żywej”

Dodaj komentarz

Działalność czasopisma „Archeologia Żywa” w latach 2026–2027 jest dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego – w ramach programu „Czasopisma 2026”.