Odkryty blisko 30 lat temu na jednym ze wzgórz w pobliżu starożytnego Kourion na Cyprze zespół kamiennych elementów architektonicznych czekał na opracowanie. Nowa analiza wskazuje, że mogły pochodzić z nieznanej dotąd budowli wzniesionej pod koniec I wieku n.e. Jej skala, dekoracja i położenie sugerują funkcję świątynną. Problem w tym, że nie wiadomo jeszcze, czy pod powierzchnią wzgórza zachowały się pozostałości budowli, do której należały te elementy.
W 1997 roku cypryjska badaczka Eleni Procopiou natrafiła w rejonie Latsithkia, około 1,5 km od starożytnego Kourion, na 48 wapiennych fragmentów dekoracji architektonicznej. W pobliżu znajdowały się również ślady pozyskiwania kamienia i wykute w skale grobowce. Odkrywczyni zaproponowała dwie hipotezy: wzgórze mogło być miejscem wydobywania i obróbki kamienia, zaopatrującym pobliskie sanktuarium Apollona Hylatesa, albo fragmenty pochodziły z niewielkiej, nieznanej świątyni stojącej właśnie w tym miejscu. Niestety swojego odkrycia nigdy nie opublikowała. Zabytki przez lata pozostawały w muzeum nieopracowane.
W 2022 roku zwróciła na nie uwagę Anna Urszula Kordas podczas badań nad starożytnymi znakami kamieniarskimi. Szczególnie istotne okazały się podstawy kolumn z wyrytymi oznaczeniami oraz charakterystyczne cypryjskie kapitele korynckie. Ich opracowanie niedawno opublikowane w „American Journal of Archaeology”1KORDAS A.U., POPŁAWSKI S., REKOWSKA M., BRZOZOWSKA-JAWORNICKA A. 2026. An Unknown Roman Temple in Cyprus? Reading the Architectural Fragments from Latsithkia (District Limassol, Cyprus), „American Journal of Archaeology”, 130 (4), s. 483–498, DOI: https://doi.org/10.1086/742298., przygotowali Anna Urszula Kordas i prof. Monika Rekowska z Uniwersytetu Warszawskiego, dr Szymon Popławski z Vienna University of Technology oraz dr inż. arch. Aleksandra Brzozowska-Jawornicka z Politechniki Wrocławskiej, przy współpracy z cypryjskim Department of Antiquities.
Co można odtworzyć z 48 fragmentów?
Badacze nie dysponowali murami, które można byłoby po prostu zmierzyć i narysować. Punktem wyjścia były osobne, często uszkodzone bloki. Zespół udokumentował je fotogrametrycznie, co pozwoliło na stworzenie precyzyjnego modelu 3D każdego z zachowanych elementów. Wśród zabytków rozpoznano podstawy i trzony kolumn, fragmenty kapiteli, kamienny architraw, czyli poziomą belkę spoczywającą nad kolumnami, gzymsy oraz element obramienia niszy. Zachował się także duży cylindryczny cippus mierzący ponad 1 m wysokości i około 93 cm średnicy. Takie kamienne monumenty mogły pełnić różne funkcje: od nagrobnych po wotywne i ołtarzowe.
Z zachowanych elementów wynika, że budowlę zdobiły co najmniej trzy kolumny. Według rekonstrukcji mogły osiągać lekko ponad 5 m wysokości, a wraz z belkowaniem cała kompozycja architektoniczna wynosiła około 6 m. To mniej niż w monumentalnych świątyniach: w świątyni Zeusa w Salaminie wysokość kolumn przekraczała 12 m, w świątynia Afordyty w Amathous ponad 10 m, w światyni Apollina Hylatesa około 6,6 m. Z drugiej strony kolumny o wysokości około 5 m są zbyt monumentalne do uzasadnienia w zwykłej architekturze mieszkalnej. Całość wykonano z miejscowego wapienia, a technika obróbki wskazuje na cypryjski warsztat kamieniarski. Na podstawach kolumn i jednym z gzymsów zachowały się greckie litery pełniące najpewniej funkcję znaków montażowych. Kamieniarze oznaczali nimi elementy przygotowywane do późniejszego zestawienia w budowli. Kształt liter pozwala jedynie na szerokie datowanie między I a początkiem III wieku n.e., ale forma dekoracji zawęża chronologię znacznie bardziej.
Znaczenie znaleziska łatwiej zrozumieć, gdy spojrzymy na starożytny Cypr w szerszej perspektywie. Wyspa od wieków łączyła tradycje świata egejskiego, Anatolii, Lewantu i Egiptu. W okresach archaicznym i klasycznym charakterystyczną formą miejscowego kultu były przede wszystkim wiejskie sanktuaria z temenosami na wolnym powietrzu bez zadaszenia – wydzielonymi świętymi przestrzeniami z ołtarzem, dziedzińcem lub świętym gajem. Przykłady budowli przypominające klasyczną grecką świątynię, z kolumnami, belkowaniem i dwuspadowym dachem są na wyspie stosunkowo rzadkie. Pojawiły się szerzej dopiero w epoce hellenistycznej, za panowania Ptolemeuszy. W okresie rzymskim częściej rozbudowywano już istniejące miejsca kultu, szczególnie ważne sanktuaria położone w pobliżu dużych miast, niż zakładano zupełnie nowe. Do najlepiej poznanych monumentalnych budowli sakralnych należą świątynia Zeusa w Salaminie oraz świątynie Apollona Hylatesa koło Kourion i Afrodyty w Amathous. Dwie ostatnie otrzymały swoją monumentalną formę w okresie flawijskim, czyli za cesarzy z dynastii Flawiuszów w latach 69–96 n.e. Jeśli interpretacja Latsithkii okaże się trafna, mielibyśmy więc kolejny przykład rzymskiej inwestycji w sanktuarium, tym razem położone nie tylko poza murami miasta, lecz także w rejonie wiejskim.
Świątynia, grobowiec czy elementy czekające na transport?
Autorzy wzięli pod uwagę również inne możliwe funkcje tego miejsca. Monumentalna, stosunkowo niewielka konstrukcja mogła być grobowcem o formie naśladującej świątynię. Takie budowle znamy z rzymskiej Syrii, Egiptu czy Azji Mniejszej. W rejonie Kourion brak jednak śladów odpowiadającej im wolnostojącej architektury grobowej, a miejscowe nekropole cechują przede wszystkim groby wykute w skale. Pozostaje wcześniejsza hipoteza Procopiou, czyli warsztat kamieniarski. Ślady pozyskiwania skały i obecność obrobionych elementów rzeczywiście mogą wskazywać, że przygotowywano je tutaj, aby później przewieźć do sanktuarium Apollona Hylatesa. Nie ma jednak danych pozwalających powiązać ślady kamieniołomu z konkretnym okresem. Analiza architektoniczna elementów nie wskazuje też, aby pasowały one do którejś ze znanych konstrukcji na terenie sanktuarium Apollina Hylatesa. Co więcej, topografia samego wzgórza dobrze pasuje do miejsca przeznaczonego na budowlę kultową. Wznosi się ono nad rozwidleniem dawnych dróg, jest dobrze widoczne z otoczenia i daje szeroki widok na żyzne zaplecze Kourion. U jego podnóża miały bowiem krzyżować się trasy prowadzące w stronę Kourion, Pafos i Marion.
Dodatkowym argumentem za funkcją sakralną jest wspomniany cippus. Jego rozmiary pozwalają rozważać wykorzystanie go jako głównego ołtarza ustawionego przed wejściem. Podobne, również nieopisane inskrypcjami kamienne monumenty odkryto przy świątyni Apollona Hylatesa oraz w strefie sakralnej Soloi-Cholades. Sama forma nie rozstrzyga sprawy, ale dobrze współgra z pozostałymi przesłankami. Komu mogło być poświęcone takie sanktuarium? Na razie pytanie pozostaje otwarte. Wśród możliwych interpretacji pojawiają się Demeter i Kore, starsze bóstwa związane z naturą i płodnością, a także Apollin, który był jednym z najważniejszych bóstw czczonych w rejonie Kourion. Nie można również wykluczyć świątyni kultu cesarskiego – choć tego typu świątynia jak na razie nie jest nigdzie poświadczona na Cyprze.
Koniec I wieku n.e.?
Zestawienie różnych cech prowadzi autorów do okresu flawijskiego, a w konsekwencji do propozycji datowania budowli z Latsithkii na schyłek I wieku n.e. Nie wszystkie elementy pasują jednak do tej chronologii: kapitele dobrze mieszczą się w I wieku, podczas gdy jeden typ gzymsu uznawany jest za charakterystyczny dopiero od połowy II wieku. Może to oznaczać, że kapitele stosowano dłużej albo że taki gzyms pojawił się na Cyprze wcześniej, niż dotąd sądzono. Ostatecznej odpowiedzi nie przyniosą już jednak same muzealne fragmenty. Potrzebne są badania miejsca ich odkrycia. Wiosną 2024 roku przeprowadzono tam wstępne rozpoznanie terenowe, którego wyniki autorzy określają jako zachęcające i przemawiające za kontynuacją prac. Dopiero wykopaliska mogą pokazać, czy pod powierzchnią wzgórza zachowały się fundamenty pozwalające odtworzyć plan budowli oraz ostatecznie określić jej datowanie i funkcję.
Obecnie miejsce to jest przedmiotem badań archeologicznych prowadzonych przez zespół Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. Moniki Rekowskiej. Finansowany przez Narodowe Centrum Nauki projekt koncentruje się na określeniu kontekstu archeologicznego i krajobrazowego zachowanych elementów architektonicznych oraz na wyjaśnieniu historii i pierwotnej funkcji stanowiska.
Źródło: czasopismo „American Journal of Archaeology” (journals.uchicago.edu), profil Facebook projektu „Sacred Landscape Latsithkia” (facebook.com)
Przypisy
- 1KORDAS A.U., POPŁAWSKI S., REKOWSKA M., BRZOZOWSKA-JAWORNICKA A. 2026. An Unknown Roman Temple in Cyprus? Reading the Architectural Fragments from Latsithkia (District Limassol, Cyprus), „American Journal of Archaeology”, 130 (4), s. 483–498, DOI: https://doi.org/10.1086/742298. ↩︎
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst Archeologii Żywej”
