Polscy naukowcy odsłonili kolejne pomieszczenie jednej z rzymskich rezydencji w starożytnym Ptolemais. Zachowana dekoracja pozwala rozpoznać jego przeznaczenie, a ślady uszkodzeń przypominają o burzliwych losach całego domu. To najnowszy rezultat badań prowadzonych we wschodniej Libii.
Podczas październikowych wykopalisk w 2026 roku zespół pod kierunkiem dr. Piotra Jaworskiego z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego odkrył salę biesiadną z geometryczną mozaiką o powierzchni blisko 25 m² i fragmentami malowideł imitujących marmur. Pomieszczenie należy do datowanej na II–III wiek n.e. rezydencji zwanej Domem z maską w cysternie. Odkrycia dokonano w Ptolemais, niedaleko dzisiejszej Tolmeity we wschodniej Libii. Miasto powstało w epoce hellenistycznej, a największy rozkwit przeżywało pod panowaniem rzymskim, należąc wówczas do najważniejszych ośrodków Cyrenajki. Powstawały tam okazałe rezydencje z kolumnowymi dziedzińcami, malowidłami i mozaikami, z których część przetrwała mimo trzęsień ziemi nawiedzających region.
Sala zaprojektowana z myślą o gościach
– „Do pomieszczenia wchodzono bezpośrednio z niewielkiego dziedzińca, którego centralna część, wsparta na czterech kolumnach, pozostawała niezadaszona. U-kształtna kompozycja mozaiki wpisuje się w typowy schemat kompozycyjny związany z funkcją pomieszczenia” – wyjaśnia dr Piotr Jaworski, kierujący badaniami. Było to triclinium, czyli sala przeznaczona na uczty, podczas których posiłki spożywano w pozycji półleżącej. Wzdłuż trzech ścian ustawiano klinai – szerokie sofy, na których spoczywali gospodarze i ich goście. Właśnie w tych miejscach mozaikarze ułożyli czarno-białe pasy dekoracji z powtarzającymi się ośmiobocznymi polami otoczonymi trójkątami.
Tuż za wejściem, w miejscu widocznym z każdej części pomieszczenia, znajdował się prostokątny panel ułożony z wielobarwnych tesser, czyli niewielkich kostek tworzących mozaikę. Otaczały go trzy pasy obramowania: linia, plecionka i szerszy ornament przypominający jodełkę. Wewnątrz kompozycji wyróżniają się dwa symetryczne pasy z kwadratowymi polami, w których umieszczono węzły Salomona (motywy dwóch przeplecionych pętli), a narożniki uzupełniono peltami, ornamentami przypominającymi niewielkie tarcze o półksiężycowatym zarysie. Na ścianach zachowały się również fragmenty malowideł naśladujących marmurowe płyty. Podobne dekoracje stosowano w zamożnych domach świata rzymskiego, gdzie wystrój pomieszczeń reprezentacyjnych podkreślał status gospodarzy.
Rezydencja, którą wielokrotnie odbudowywano
Dom z maską w cysternie archeolodzy zaczęli badać już w 2005 roku, ale po śmierci kierującego misją prof. Tomasza Mikockiego prace w tym miejscu przerwano. Powrócono do nich w 2024 roku, po przerwie spowodowanej wojną domową w Libii. Odsłonięto wtedy kolejne pomieszczenia i system gromadzenia deszczówki. Z dziedzińca woda trafiała do podziemnych cystern, z których mieszkańcy mogli korzystać w okresach bez opadów. W jednej z nich natrafiono na odkrycie, od którego dom otrzymał roboczą nazwę. Na ścianie zbiornika, w zaprawie chroniącej go przed przeciekaniem, starożytny wykonawca wymodelował ludzką twarz. Nie towarzyszą jej napisy ani atrybuty pozwalające rozpoznać konkretną postać, a jej funkcja pozostaje zagadką. Badacze rozważają, czy mogła mieć znaczenie ochronne.
Zarówno odkryta przed dwoma laty mozaika, jak i nowa dekoracja noszą ślady licznych napraw oraz uszkodzeń spowodowanych trzęsieniami ziemi, które nawiedzały Cyrenajkę w drugiej połowie III wieku n.e. Na podstawie zmian w architekturze i znalezionych zabytków archeolodzy odtwarzają kolejne etapy użytkowania rezydencji. Wiadomo, że dom odbudowano jeszcze w IV wieku, choć część pomieszczeń zaczęła wówczas pełnić inne funkcje. Nowo odkrytą mozaikę już podczas wykopalisk zabezpieczyli konserwatorzy z warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych.
Ćwierć wieku polskich badań w Ptolemais
Polskie badania w Ptolemais rozpoczęły się w grudniu 2001 roku pod kierunkiem prof. Tomasza Mikockiego z Uniwersytetu Warszawskiego. Jednym z najważniejszych odkryć była wówczas bogato zdobiona rezydencja, nazwana później Domem Leukaktiosa. Odsłonięto w niej m.in. mozaiki przedstawiające Dionizosa i Ariadnę oraz sceny z mitu o Achillesie. Ta ostatnia zdobiła pierwotnie piętro budynku, z którego spadła podczas trzęsienia ziemi. W tegorocznej kampanii uczestniczyły 24 osoby pod kierunkiem dr. Piotra Jaworskiego z Wydziału Archeologii UW. W pracach brali udział również konserwatorzy z Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie oraz geodeci z Zakładu Kartografii Wydziału Geodezji i Kartografii Politechniki Warszawskiej, odpowiedzialni za pomiary i dokumentację przestrzenną. Polska misja bada także inne części miasta, w tym akropol i pozostałości portu, gdzie wcześniej odkryto wrakowisko rozciągające się na ponad 100 metrów.
Źródło: Polska Misja Archeologiczna w Ptolemais
Więcej o historii Ptolemais i odkrytych przez polskich archeologów mozaikach pisze dr Piotr Jaworski w artykule „Splendor Ptolemais. Między Aleksandrią a Rzymem”, opublikowanym w aktualnym numerze „Archeologii Żywej” 4 (102) 2026, poświęconym sztuce mozaiki. Do końca roku numer można kupić w salonach prasowych sieci Empik, Inmedio, Relay, Kolporter i Garmond, a później w tym sklepie internetowym.
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst Archeologii Żywej”
