Od monumentalnego Książa i Bolkowa po porośnięte lasem relikty zamków górskich, dawne dwory rycerskie i ledwie widoczne w terenie kopce. Internetowy „Katalog zamków i dworów obronnych Śląska” ma zebrać rozproszoną wiedzę o setkach takich miejsc. Jednym z najważniejszych rezultatów projektu jest pierwszy tom poświęcony dawnemu księstwu świdnickiemu, który można już bezpłatnie pobrać w formacie PDF.
Śląskie zamki należą do najlepiej rozpoznawalnych zabytków regionu, lecz nawet w przypadku najbardziej znanych warowni wiedza o kolejnych fazach budowy bywa rozproszona między opracowaniami historycznymi, dokumentacją archeologiczną, wynikami badań architektonicznych i archiwami konserwatorskimi. W opracowaniach internetowych powtarzane są z kolei nieaktualne informacje, a czasami wręcz niepotwierdzone legendy. Jeszcze trudniejsza jest sytuacja mniejszych siedzib rycerskich, które przebudowano na pałace, folwarki lub budynki mieszkalne, a czasem rozebrano tak dokładnie, że po ich istnieniu pozostała jedynie fosa, nasyp albo wzmianka w średniowiecznym dokumencie.
Spis treści
Celem projektu jest zebranie i udostępnienie wyników ponad 60 lat badań kastellologicznych. Kastellologia to dziedzina zajmująca się zamkami i innymi siedzibami obronnymi, łącząca metody historii, archeologii, architektury i historii sztuki. Internetowa baza obejmuje nie tylko zamki w potocznym rozumieniu, lecz także dwory obronne, wieże mieszkalne, grodziska, fortyfikacje polowe oraz obiekty typu motte – mniejsze siedziby zakładane na naturalnym lub sztucznie usypanym kopcu, zwykle otoczonym fosą. Projekt zakłada również wydanie drukowanego leksykonu najważniejszych zamków śląskich oraz trzech e-booków poświęconych księstwom świdnickiemu, ziębickiemu i nyskiemu.
Ważne księstwo na sudeckim pograniczu
Pierwszy tom prowadzi czytelnika po historycznym księstwie świdnickim, a więc obszarze znacznie większym niż dzisiejszy powiat świdnicki. Obejmowało ono m.in. okolice Świdnicy, Dzierżoniowa, Niemczy, Strzegomia, Bolkowa i Kamiennej Góry, a na południu sięgało Gór Sowich, Gór Suchych, Gór Kruczych i wschodnich krańców Karkonoszy. Księstwo zaczęło kształtować się pod koniec XIII w. Bolko I Surowy, który po śmierci ojca w 1278 r. przejął rejon Bolkowa, w 1290 r. uzyskał również południową część dawnego księstwa wrocławskiego wraz ze Świdnicą. Po jego śmierci w 1301 r. i podziale ojcowizny środkowa część władztwa przypadła Bernardowi II, tworząc właściwe księstwo świdnickie. Największy zasięg osiągnęło ono za Bolka II Małego, ostatniego niezależnego władcy z linii Piastów świdnicko-jaworskich. Po jego śmierci w 1368 r. rządy, zgodnie z wcześniejszym układem sukcesyjnym, sprawowała wdowa Agnieszka Habsburżanka. Dopiero po jej śmierci w 1392 r. księstwo zostało formalnie włączone do Korony Czeskiej.
Położenie na pograniczu z Czechami miało zasadnicze znaczenie dla rozwoju sieci warowni. Zamki kontrolowały drogi prowadzące przez Sudety, zabezpieczały rozwijające się osadnictwo i służyły jako siedziby książęcych urzędników.
– „Kiedy książę Bolko I Surowy przejął po śmierci swego ojca Bolesława II Rogatki w 1278 r. rejon Bolkowa, a następnie po śmierci Henryka IV Probusa w 1290 r. południową część dawnego księstwa wrocławskiego i scalił je w nowo powstałe księstwo świdnickie, nastała na tym terenie »podgórska dekada zamkowa« – czas pośpiesznego przekształcania starych zamków i budowania nowych na surowym korzeniu” – opisuje prof. Małgorzata Chorowska w podsumowaniu tomu. Modernizowano wówczas m.in. Bolków, Stary Książ i Strzegom, a równocześnie powstawały nowe warownie, takie jak Książ, Cisy, Grodno, Radosno i Rogowiec.
Nie jest to jednak książka wyłącznie o książętach i największych warowniach. Dużo miejsca zajmują siedziby rycerskie, których liczba rosła wraz z rozwojem majątków ziemskich od XIV do XVI w. Najstarsze mogły mieć formę drewnianego lub murowanego domu ustawionego na kopcu, otoczonego fosą, wałem i palisadą. Inne przekształcano stopniowo w wieże mieszkalne, wieloskrzydłowe dwory, renesansowe rezydencje albo założenia łączące wygodę mieszkania z funkcjami obronnymi. Analiza źródeł pisanych, dawnych map i zachowanych śladów terenowych pozwoliła autorom oszacować, że na obszarze historycznego księstwa mogło istnieć około 150 założeń dworskich. Tom szczegółowo omawia ponad 70 obiektów – od Książa, Bolkowa, Grodna i Świn po mniej znane pozostałości w Będkowicach, Słupicach, Stoszowie, Pietrzykowie czy Sieniawce.
Bezpłatna publikacja w otwartym dostępie
Zamki i dwory obronne na Śląsku
Tom I: Księstwo świdnickie
Pierwszy tom interdyscyplinarnego opracowania śląskich zamków i dworów obronnych przedstawia ponad 70 obiektów z terenu dawnego księstwa świdnickiego. Publikację wydało Wydawnictwo Chronicon. Pełna wersja jest dostępna bezpłatnie w formacie PDF.
Jak odtworzyć dzieje przebudowywanego zamku?
Podstawą opracowania są źródła pisane i ikonograficzne, dawne mapy, plany, dokumentacja konserwatorska, wyniki wykopalisk oraz badania samych murów. Rozwarstwienie chronologiczne polega na rozpoznaniu, które fragmenty budowli powstały w kolejnych okresach. Badacze analizują sposób wiązania murów, użyte materiały, zaprawy, ślady zamurowanych otworów, przebieg sklepień i miejsca, w których młodsza konstrukcja została dostawiona do starszej. Dzięki temu budynek, który z zewnątrz wygląda na nowożytny pałac, może okazać się obiektem skrywającym relikty średniowiecznej wieży lub dworu.
Ważną rolę odgrywają fotogrametria i lotnicze skanowanie laserowe. Fotogrametria pozwala wykonywać pomiary i modele 3D na podstawie serii nakładających się zdjęć. Skanowanie laserowe z samolotu dostarcza natomiast danych do stworzenia numerycznego modelu terenu, na którym można dostrzec fosy, wały i platformy słabo widoczne pod roślinnością. W poprzedzającym katalog projekcie „Od grodu do zamku” zweryfikowano blisko 1000 obiektów występujących w dokumentacji konserwatorskiej jako grodziska i zamki. Około 200 z nich wybrano do szczegółowego opracowania na podstawie danych laserowych, a na części stanowisk przeprowadzono badania terenowe i wykopy sondażowe.
Za przedsięwzięciem stoi zespół historyków, archeologów i architektów z Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytetu Wrocławskiego, Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, a także badaczy niezależnych. Projektem kieruje prof. Małgorzata Chorowska z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej, specjalistka w zakresie badań i ochrony architektury obronnej oraz rezydencjonalnej. Pierwszy tom przygotowali dr hab. Dagmara Adamska, dr Piotr Błoniewski, dr Artur Boguszewicz, prof. Małgorzata Chorowska, Tomasz Dudziak i dr Artur Kwaśniewski przy współpracy dr Aleksandry Marcinów, Rolanda Mruczka, prof. Dominika Nowakowskiego, prof. Klaudii Stali i Aleksandry Walkowskiej. Publikacja powstała pod redakcją prof. Małgorzaty Chorowskiej.
Katalog nie jest zamkniętą książką
Internetowa część projektu pozwala przeglądać obiekty na interaktywnej mapie oraz przeszukiwać je według chronologii, funkcji, współczesnego podziału administracyjnego i przynależności do historycznego księstwa. W chwili przygotowywania tego tekstu baza prezentuje 300 obiektów. Poszczególne karty mogą zawierać opis dziejów własności i przemian budowlanych, historię badań, dane lokalizacyjne, bibliografię, fotografie współczesne i archiwalne, plany, rekonstrukcje, oraz numeryczne modele terenu.
Dane są udostępniane w otwartym dostępie, na licencji CC BY-NC 4.0. Oznacza to, że można je wykorzystywać niekomercyjnie, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Takie rozwiązanie sprawia, że katalog może służyć nie tylko badaczom, lecz także konserwatorom zabytków, studentom, regionalistom, przewodnikom i osobom planującym zwiedzanie mniej znanych śląskich warowni.
Pierwszy tom „Zamków i dworów obronnych na Śląsku” liczy ponad 400 stron i przedstawia ponad 70 siedzib z terenu dawnego księstwa świdnickiego. Oprócz opisów zawiera kolorowe fotografie, archiwalne widoki, mapy, rzuty, przekroje i plansze pokazujące kolejne fazy przekształceń budowli. Publikacja ukazała się nakładem Wydawnictwa Chronicon, a pełny plik PDF udostępniono bezpłatnie. Prace sfinansowano z Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki. To zarazem pierwsza część większego przedsięwzięcia, które ma uporządkować wiedzę o obiektach często znanych dotąd jedynie specjalistom i pokazać, że historia śląskich zamków nie kończy się na kilku najbardziej widowiskowych obiektach.
Źródło: strona projektu „Katalog zamków i dworów obronnych Śląska” (zamki.pwr.edu.pl). Autor tekstu jest również zaangażowany w realizację projektu.
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst Archeologii Żywej”
