Pochówek młodego mężczyzny sprzed ponad 5 tysięcy lat, złożonego wraz z zaprzęgiem dwóch wołów i pozostałościami po drewnianych saniach, to jedno z najbardziej niezwykłych znalezisk późnego neolitu w Europie Środkowej. Odkryty w 2018 roku na cmentarzysku w Markowicach, dziś znów znajduje się w centrum uwagi badaczy: powstaje jego rekonstrukcja, monografia stanowiska oraz wystawa muzealna.
Cmentarzysko w Markowicach (gm. Strzelno) wiązane jest z późną fazą kultury pucharów lejkowatych (KPL), jednej z najważniejszych neolitycznych kultur archeologicznych w Europie Środkowej. Jej przedstawiciele prowadzili osiadły tryb życia, uprawiali ziemię, hodowali zwierzęta i wznosili monumentalne grobowce megalityczne.
Wśród wszystkich pochówków z Markowic szczególnie wyróżniał się grób nr 643 – datowany na ok. 3346–3104 lat p.n.e. Miał on formę wydłużonej jamy o wymiarach około 4,9 × 1,8 m i głębokości 0,45 m. W jego wnętrzu odkryto szkielet mężczyzny w wieku ok. 18–20 lat ułożonego w pozycji skurczonej na prawym boku. Pozycja choć, charakterystyczna dla wszystkich pochówków mężczyzn i kobiet na tym cmentarzysku, stanowi odstępstwo od lokalnej tradycji grzebalnej. Ciało tego zmarłego złożono jednak nieco głębiej, zaś na płytszym poziomie, tuż obok, umieszczono dwa okazy bydła domowego (być może wołów w wieku ok. 2,5–3 lat). Były ułożone w taki sposób, jakby pełniły funkcję zwierząt zaprzęgowych ciągnących za sobą pojazd.
– „Podjęte próby określenia płci bydła na podstawie analizy genetycznej materiałów kostnych nie przyniosły do tej pory pozytywnych wyników. Cały czas podejmujemy starania aby wykonać takie analizy i potwierdzić lub odrzucić możliwość, że były to osobniki męskie” – wyjaśnia archeolog dr Kamil Adamczak.
Pochówek młodzieńca z zaprzęgiem
Obok zmarłego znaleziono bogate wyposażenie grobowe. Na szczególną uwagę zasługuje kompletny gliniany puchar o szerokim otworze i zaostrzonym dnie, wyrób charakterystyczny dla stylu lubońskiego. Choć znane są one z późnej fazy funkcjonowania społeczności kultury pucharów lejkowatych, jest to pierwszy na terenie dzisiejszej Polski przypadek odkrycia go w obrębie pochówku. Ponadto w grobie złożono podwójnie zaostrzone ostrze wykonane z kości oraz dwa narzędzia krzemienne. W miejscu złożenia bydła, natrafiono również ponad 150 fragmentów potłuczonych naczyń różnej wielkości oraz kości zwierząt dzikich i udomowionych – prawdopodobnie resztki posiłku spożytego przez żałobników podczas ceremonii.
Najbardziej wyjątkowym elementem okazały się jednak ślady świadczące o obecności pojazdu w grobie. W warstwie ziemi zachowały się odbarwienia po rozłożonym drewnie, układające się w konstrukcję o wymiarach ok. 1,8 × 0,9 m, platformy spoczywające na dwóch długich drągach. Taka konstrukcja bez kół odpowiada budowie sań lub tzw. travois (prostej włóce ciągniętej po ziemi). Co istotne, archeolodzy nie natrafili na żadne ślady kół, wykluczając w ten sposób możliwość, że do grobu włożono zwykły wóz na kołach.
Interpretacja i znaczenie odkrycia
Odkrycie z Markowic nie ma znanych analogii w obrębie kultury pucharów lejkowatych – ani na Kujawach, ani gdzie indziej. Tak bogato wyposażony grób pojedynczej osoby oraz obecność zaprzęgu wedle badaczy sugeruje, że zmarły młodzieniec mógł zajmować wyjątkową pozycję w społeczności. Jednocześnie znalezisko stanowi jedno z najstarszych świadectw stosowania transportu zwierzęcego w ogóle, oraz unikatowy przykład obrzędów pogrzebowych późnego neolitu Europy. Co ważne, układ grobu 643 ma bliskie analogie w obyczajach kultury badeńskiej z terenów Kotliny Karpackiej. Na przypisywanych jej cmentarzyskach z obszarów dzisiejszych Węgier, datowanych na okres ok. 3600–3000 p.n.e., znane są bowiem bardzo podobne pochówki.
Jednocześnie badacze zwracają uwagę, że markowicki pochówek różni się od słynnych pochówków ludności młodszej kultury amfor kulistych (3100–2600 lat p.n.e.), w których również znajdowano szczątki bydła razem z ludzkimi, lecz najczęściej są one interpretowane jako ofiary lub depozyty. W przypadku grobu 643 w Markowicach woły nie były ofiarami per se, ale integralną częścią symbolicznego „zaprzęgu” odbywającego wraz ze zmarłym ostatnią podróż. Tym samym odkrycie to rzuca nowe światło na wpływy kulturowe przenikające na Kujawy w późnym neolicie – sugeruje, że społeczność kultury pucharów lejkowatych przejmowała niektóre elementy obrządku pogrzebowego od swoich południowych sąsiadów z kręgu kultury badeńskiej.
Rekonstrukcja i planowana wystawa
Najnowsze badania cmentarzyska w Markowicach, których celem jest przygotowanie pełnej monografii stanowiska, prowadzone są w ramach projektu „Osada i cmentarzysko kultury pucharów lejkowatych w Markowicach na Kujawach”, kierowanego przez dr. Kamila Adamczaka z Instytutu Archeologii UMK w Toruniu. Projekt został zrealizowany dzięki dofinansowaniu z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Ochrona zabytków archeologicznych”.
Choć sam pochówek z zaprzęgiem wołów był już wcześniej szeroko prezentowany – m.in. w 2023 roku na łamach „Antiquity”1ADAMCZAK K., KOWALSKI Ł., ZAWILSKI P., WILCZYŃSKI J., BOROWSKA B., KOZICKA M., MAŁECKA-KUKAWKA J. 2023. The TRB burial site at Markowice, Poland: preliminary insights and prospects for future work, „Antiquity”, 97 (392), s. e8, https://doi.org/10.15184/aqy.2023.19. – obecne działania obejmują znacznie szerszą perspektywę. W ramach prac powstała także nowa graficzna rekonstrukcja pochówku autorstwa Pawła Piechnika, a w przygotowaniu znajduje się także materiał filmowy realizowany przez agencję Cameraman. Obie formy wizualne staną się częścią wystawy archeologicznej poświęconej odkryciom z Markowic.
Ekspozycja zostanie zaprezentowana w Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu – jej otwarcie zapowiedziano na maj 2026 roku. Zwiedzający będą mogli zobaczyć najważniejsze znaleziska z cmentarzyska kultury pucharów lejkowatych, nowoczesne rekonstrukcje oraz wyniki specjalistycznych analiz. Będzie to wyjątkowa okazja, by dosłownie spojrzeć na własne oczy na scenę zaprzęgu sprzed pięciu tysięcy lat.
Źródło: profil Facebook Instytut Archeologii UMK w Toruniu (facebook.com), Antiquity (www.cambridge.org),
Przypisy
- 1ADAMCZAK K., KOWALSKI Ł., ZAWILSKI P., WILCZYŃSKI J., BOROWSKA B., KOZICKA M., MAŁECKA-KUKAWKA J. 2023. The TRB burial site at Markowice, Poland: preliminary insights and prospects for future work, „Antiquity”, 97 (392), s. e8, https://doi.org/10.15184/aqy.2023.19.
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Post-doc w Katedrze Antropologii Instytutu Biologii Środowiskowej Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst”
