amfora

AMFORA to smukłe, zazwyczaj gliniane naczynie z dwoma uchami (uchwytami) zamocowanymi symetrycznie po bokach, wąską szyjką i niewielkim, niekiedy spiczastym dnem.

Co znaczy słowo amfora?
Amfora jest nazwą konkretnego rodzaju naczynia, zaczerpniętą z języka łacińskiego (łac. amphora). Wzięła się ona od greckiego słowa amphi-phoreus, oznaczającego „noszony po obu stronach”. Kształt amfor Grecy zaczerpnęli jednak z Biskiego Wschodu. Amfora, czyli quadrantal, to także używana w starożytności standardowa jednostka pojemności, równa 1 stopie sześciennej i licząca 26,20 litra.

Do czego służyły amfory?
Amfory były głównie przeznaczone do przechowywania i transportu płynów, ale nie tylko. Do najczęściej przewożonych w nich artykułów spożywczych należały: wino, oliwa z oliwek, miód, mleko, oliwki, suszone ryby, sucha żywność, np. płatki zbożowe, a nawet sama woda. Rzymianie dodali do tego swój słynny sos rybny (garum) i wysuszone owoce. W starożytności amfory były popularne na Bliskim Wschodzie i w basenie Morza Śródziemnego. Były używane przez wszystkie wielkie antyczne narody od Fenicjan po Rzymian. Docierały wszędzie tam gdzie docierały rzymskie i greckie wpływy. W pozostałej części pradziejowej Europy spotyka się podobne do nich naczynia w okresie neolitu, lecz nieporównywalnie rzadziej a i raczej nie nazywa się ich amforami.

Kształt amfory
Dwa podstawowe typy amfor to: amfora szyjna, której brzusiec łączy się z szyjką pod ostrym kątem, oraz amfora brzuszna (lub po prostu amfora), która zakrzywia się nieprzerwanie od szyjki do stopy. Te naczynia z szerokimi otworami gębowymi były znane jako kadoi lub stamnoi, podczas gdy zwykłe typy transportowe określano jako amphoreus. Próch nich istniały formy pochodnie. Amfory szyjne były powszechnie używane we wczesnej historii starożytnej Grecji, ale zostały stopniowo zastąpione przez jednoczęściowe amfory od około VII wieku p.n.e. Amfory mogą być zarówno gładkie, bez zdobień – zwykle używane do transportu towarów – lub bardzo zdobione, tak jak każda inna ceramika czerwonofigurowa lub czarnofigurowa. Te, posiadające spiczaste dno najlepiej sprawdzały się w transporcie statkami. Ustawiano je wówczas na dnie, wbite w warstwę siana.

Skąd wzięły się amfory?
Ewoluując z dużych naczyń pithoi z epoki brązu, których Minojczycy i Mykeńczycy używali do przechowywania, amfora stała się prawdopodobnie najbardziej powszechnym kształtem starożytnej ceramiki.

Gdzie produkowano najbardziej znane amfory?
Znamy konkretne miejsca, słynące z produkcji amfor, takie jak Korynt i Attyka, wraz ze słynnymi wyspami produkującymi wino, takimi jak Chios, Lesbos i Samos. Każde z nich wytwarzało charakterystyczne rodzaje amfor. Podobnie działo się w koloniach w rejonie Morza Czarnego i Magna Graecia. Większość miast kopiowała jednak sprawdzone sposoby. Konkretny kształt w zależności od miejsca lub produktu ułatwiał ich identyfikację na zatłoczonych rynkach, bazarach i portach. Wiele z amfor otrzymywało pieczęć miejsca pochodzenia, partii wyrobów, ich jakości etc. – to niesamowicie ułatwia dziś ich identyfikację i analizę archeologom. Dlatego też są bardzo lubianymi zabytkami przez naukowców.

Czy odnajdujemy amfory w Polsce?
Choć znamy różne towary, które docierały z miast antycznych cywilizacji na ziemie dzisiejszej Polski, to dopiero w XXI wieku udało się odkryć pierwszą, znaną nauce amforę. Dokonano tego na terenie scytyjskiego grodziska w Chotyńcu w 2017 roku w województwie podkarpackim. Może to być spowodowane faktem, że o wiele bardziej nadawały się one do transportu statkami, a po nawiązaniu kontaktów z Celtami szybko przyswojono ich rozwiązani i w transporcie lądowym zaczęto używać drewnianych beczek.

Artykuły w Archeologii Żywej opisujące badania, w których odkryto amfory