Archeologia Żywa 3 (101) 2026

W najnowszym numerze „Archeologii Żywej” przyglądamy się rytuałom: od neolitycznych uczt i staroegipskiej sztuki dobrego życia po praktyki pogrzebowe w Domasławiu oraz zagadkowe przedmioty ukrywane w murach rzymskiego fortu Apsaros. Poza tematem numeru wracamy do templariuszy z Oleśnicy Małej, skarbu rzymskich denarów z Gąsek, państwa Wiślan, królestwa Elimais i początków Jedwabnego Szlaku.

Gdzie kupić numer?

Archeologia Żywa 3/2026 – spis treści

• TEMAT NUMERU
  • 04 / Między rytuałem a wspólnotą: Feasting na Bliskim Wschodzie w neolicie i chalkolicie
    Weronika Stosik
  • 08 / Dur-Kurigalzu. Świadectwo potęgi Kasytów
    Andrzej Makarewicz
  • 14 / Radość życia w blasku Ra, czyli staroegipska sztuka dobrego i szczęśliwego życia
    Agnieszka Mączyńska, Kamila Dolata-Goszcz
  • 20 / Uczta po ogniu. Pogrzeb i prestiż w Domasławiu
    Anna Józefowska-Domańska
  • 26 / Wino, bogowie i kac na monetach świata antycznego
    Paweł Kochański
  • 31 / Co ukrywano w murach rzymskiego fortu Apsaros?
    Natalia Lockley, Radosław Karasiewicz-Szczypiorski
  • 38 / Wiślańskie państwo i jego pieniądz
    Radosław Liwoch
• ODKRYCIA
  • 42 / Między północą a południem Europy. Zagadka brązowego kubka z Dohnsen
    Paulina Suchowska-Ducke
  • 46 / Poszukiwanie zaginionej kaplicy templariuszy na Dolnym Śląsku. Część 1
    Magdalena Czechowska, Radosław Biel
• TAJEMNICE PRZESZŁOŚCI
  • 52 / Elimais. Tajemnicze królestwo Wschodu
    Agnieszka Garbacz
  • 57 / Wraki z Portus Romae, czyli morskiej bramy starożytnego Rzymu
    Bohdan A. Kuliński
  • 62 / Skarb z Gąsek. Rzymskie denary pod strzechą kujawskiego barbarzyńcy
    Milena Danielewska-Teska, Paulina Suchowska-Ducke, Katarzyna Balbuza, Barbara Stolpiak, Małgorzata Talarczyk-Andrałojć
  • 68 / Cmentarz żydowski z Jeghegis. Zapomniany rozdział historii Armenii
    Marek Drzewowski
  • 72 / Archeologia Jedwabnego Szlaku. Część 1: Początki
    Szymon Modzelewski
• ARCHEOWARSZTAT
  • 78 / Siekieromłot typu Szendrő z Karłowic Małych
    Krzysztof Dobrzański / Muzeum Powiatowe w Nysie
  • 79 / Kultura ceramiki sznurowej. Stepowe dziedzictwo eneolitu
    Jakub Okonek
• POZA ARCHEOLOGIĄ
  • 84 / Wojownik wandalski
    Poczet Odtwórców Polskich

Podgląd zawartości

O zawartości

Największa archeologiczna premiera tego roku jest już za nami: jubileuszowy, setny numer „Archeologii Żywej”. Nie spoczywamy jednak na laurach. Tym razem sięgamy po temat klasyczny – rytuał. W archeologii funkcjonuje żartobliwa zasada, że gdy nie wiadomo, do czego służyło znalezisko, najpewniej miało funkcję rytualną. Warto jednak pamiętać, że rytuały nie muszą należeć wyłącznie do sfery sacrum. Nasza codzienność także jest pełna drobnych, powtarzalnych czynności: odziedziczonych, wyuczonych i wykonywanych po prostu dlatego, że „tak się robi”.

Numer otwiera tekst Weroniki Stosik o najstarszych uchwytnych archeologicznie rytualnych ucztach na stanowiskach Bliskiego Wschodu. Andrzej Makarewicz przybliża następnie babiloński kompleks miejsko-świątynny w Dur-Kurigalzu, a Agnieszka Mączyńska i Kamila Dolata-Goszcz opowiadają o życiu zgodnym ze staroegipskim ideałem. Związkom życia, śmierci i wspólnoty przygląda się Anna Józefowska-Domańska, przedstawiając najnowsze wnioski z badań cmentarzyska w Domasławiu – jednego z najważniejszych stanowisk późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na ziemiach dzisiejszej Polski. Paweł Kochański analizuje sceny libacji na monetach, a Natalia Lockley i Radosław Karasiewicz-Szczypiorski – przedmioty ukrywane w murach rzymskiego fortu Apsaros.

Na dalszych stronach znajdziecie najświeższe odkrycia spoza tematu numeru. Magdalena Czechowska i Radosław Biel relacjonują badania w Oleśnicy Małej, gdzie trwają poszukiwania kaplicy templariuszy. Paulina Suchowska-Ducke tłumaczy, co niezwykłego kryje się w brązowym kubku z Dohnsen, a zespół pod kierunkiem Mileny Danielewskiej-Teski prezentuje opracowanie skarbu rzymskich denarów z Gąsek. Świat antyczny jest tym razem reprezentowany wyjątkowo mocno: Bohdan A. Kuliński opisuje wraki z Portus Romae, Agnieszka Garbacz odsłania dzieje królestwa Elimais, Marek Drzewowski przybliża najstarszy żydowski cmentarz na terenie Armenii, a Szymon Modzelewski rozpoczyna serię poświęconą archeologii Jedwabnego Szlaku.

Nie zabrakło także tematów rodzimych. Radosław Liwoch zastanawia się, czym mogło być państwo Wiślan i jak interpretować odkrywane w pobliżu jego grodów żelazne przedmioty siekieropodobne. Jakub Okonek bierze z kolei na warsztat kulturę ceramiki sznurowej i jej stepowe dziedzictwo. Od tego wydania do krótkiej formy „Pocztu Odtwórców Polskich”, niezmiennie zamykającej numer, dołącza „Zabytek Numeru”. W ostatnich miesiącach otrzymaliśmy wiele materiałów dotyczących wyjątkowych artefaktów eksponowanych w polskich muzeach, które nie zmieściły się w wydaniu jubileuszowym. Teraz będziemy do nich stopniowo wracać – zabytków powinno wystarczyć nam na kilka kolejnych lat.

Śledź nasze profile na Facebooku, Instagramie, TikToku i YouTube, aby nie przegapić webinarów i dodatkowych materiałów z wykopalisk.

Miłej lektury!

Wybrana literatura

Między rytuałem a wspólnotą: Feasting na Bliskim Wschodzie w neolicie i chalkolicie / Weronika Stosik

• ÇELIK B. 2017. A new Pre-Pottery Neolithic site in Southeastern Turkey: Ayanlar Höyük (Gre Hut), „Documenta Praehistorica”, 44, s. 360-367, https://doi.org/10.4312/dp.44.22.
• DIETRICH O., HEUN M., NOTROFF J., SCHMIDT K., ZARNKOW M. 2012. The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities: New evidence from Göbekli Tepe, south-eastern Turkey, „Antiquity”, 86 (333), s. 674-695.
• HODDER I., WHITEHOUSE H. 2010. Modes of religiosity at Çatalhöyük, [w:] I. Hodder (red.), Religion in the Emergence of Civilization: Çatalhöyük as a Case Study, Cambridge.TWISS K.C., RUSSELL N. 2009. Taking the bull by the horns: ideology, masculinity, and cattle horns at Çatalhöyük (Turkey), „Paléorient”, 35 (2), s. 19-32.

Uczta po ogniu. Pogrzeb i prestiż w Domasławiu / Anna Józefowska-Domańska

• JÓZEFOWSKA A., SEKULSKA-JAWORSKA J., GOCŁAWSKI J., ROSIAK A., KAŁUŻNA-CZAPLIŃSKA J. 2026. Ritual ceramics from Early Iron Age funerary contexts at Domasław, Lower Silesia, Poland, „npj Heritage Science”, 14, s. 262, DOI: 10.1038/s40494-026-02517-4.
• HAŁUSZKO A., KADEJ M., JÓZEFOWSKA A. 2025. Beetle body parts as a funerary element in a cremation grave from the Hallstatt cemetery in Domasław, south-west Poland, „Antiquity”, 99 (408), s. e56, DOI: 10.15184/aqy.2025.10182.
• ROSIAK A., JÓZEFOWSKA A., SEKULSKA-NALEWAJKO J., GOCŁAWSKI J., KAŁUŻNA-CZAPLIŃSKA J. 2024. Funerary vs. domestic vessels from the Hallstatt period. A study on ceramic vases from the Milejowice settlement and the Domasław cemetery, „Scientific Reports”, 14, s. 19942, DOI: 10.1038/s41598-024-70219-7.
• JÓZEFOWSKA A., ROSIAK A., MARKIEWICZ M., SEKULSKA-NALEWAJKO J., GOCŁAWSKI J., KAŁUŻNA-CZAPLIŃSKA J. 2024. Rhyta and kernoi from the Domasław cemetery. The idea of offerings in the Hallstatt period, „Documenta Praehistorica”, 51, s. 312-333, DOI: 10.4312/dp.51.9.
• GEDIGA B., JÓZEFOWSKA A. 2023. Funeral rites in regard to the transformation of social structure in the Bronze Age and the Hallstatt Period in south-western Poland, „Germania”, 101, s. 123-164.
• JÓZEFOWSKA A., KAMYSZEK L., ŻYGADŁO L. 2023. Textiles from the Hallstatt period cemetery in Domasław, Wrocław district (Poland). Textile symbolism of the funeral rite, „Documenta Praehistorica”, 50, s. 446-468, DOI: 10.4312/dp.50.7.
• JÓZEFOWSKA A., KAMYSZEK L., ŻYGADŁO L. 2022. Założenia rowkowe o charakterze funeralnym ze stanowiska Domasław 10/11/12 / Chrzanów 4, pow. wrocławski jako przejaw oddziaływań kulturowych, „Przegląd Archeologiczny”, 70, s. 75-114, DOI: 10.23858/PA70.2022.3025.
• GEDIGA B., HENSEL Z., JÓZEFOWSKA A. 2018. Zespół mieczy z ciałopalnego cmentarzyska ludności „kultury łużyckiej” w Domasławiu, pow. Wrocław, „Przegląd Archeologiczny”, 66, s. 137-175, DOI: 10.23858/pa66.2018.006.
• JÓZEFOWSKA A., NOWACZYK K., NOWACZYK L., ANIOŁA M., ZARZYCKA-ANIOŁA A. 2024. Cmentarzysko z epoki brązu w Domasławiu 10/11/12 i Chrzanowie 4, pow. wrocławski, t. IV, Wrocław.
• GEDIGA B. (red.) 2022. Nekropola społeczności kultury łużyckiej z epoki brązu odkryta na stanowiskach Domasław 10/11/12 oraz Chrzanów 4, pow. wrocławski. Tom I: Katalog; Tom II i III: Tablice, Wrocław.
• GEDIGA B., JÓZEFOWSKA A. (red.) 2020. Cmentarzysko wczesnej epoki żelaza z Domasławia 10/11/12. Tom 5. Opracowania specjalistyczne, Wrocław.
• GEDIGA B., JÓZEFOWSKA A., ŁACIAK D., DOLATA-DASZKIEWICZ I. 2020. Cmentarzysko wczesnej epoki żelaza z Domasławia 10/11/12. Tom 4. Synteza, Wrocław.
• GEDIGA B., JÓZEFOWSKA A. 2019. Przemiany w obrządku grzebalnym w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza w świetle analizy źródeł z cmentarzyska w Domasławiu, pow. wrocławski i nekropolii bliskiego regionu. Problemy zmian społeczno-kulturowych, Wrocław.
• GEDIGA B., JÓZEFOWSKA A. 2018. Cmentarzysko wczesnej epoki żelaza z Domasławia 10/11/12. Tom 1: Katalog; Tomy 2 i 3: Tablice, Wrocław.

Wino, bogowie i kac na monetach świata antycznego / Paweł Kochański

• BREGLIA F., BOUBY L., WALES N. i in. 2023. Disentangling the origins of viticulture in the western Mediterranean, „Scientific Reports”, 13, art. 17284.
• ESTREICHER S.K. 2006. Wine: From Neolithic Times to the 21st Century, Nowy Jork.
• ESTREICHER S.K. 2017. The beginning of wine and viticulture, „Physica Status Solidi C”, 14, art. 1700008.
• FRANKE P.R., MARATHAKI I. 1999. Wine and Coins in Ancient Greece. The Hatzimichalis Estate.
• KERÉNYI K. 2008. Dionizos. Archetyp życia niezniszczalnego, Warszawa.
• KRAAY C.M. 1966. Greek Coins, Nowy Jork.
• Roman Provincial Coinage, „Roman Provincial Coinage”, URL: https://rpc.ashmus.ox.ac.uk/ (Dostęp: 13.07.2026).

Co ukrywano w murach rzymskiego fortu Apsaros? / Natalia Lockley, Radosław Karasiewicz-Szczypiorski

• CHANDRASEKARAN S. 2013. Identifying the Tribes of the Eastern Black Sea Region, [w:] M. Manoledakis (red.), Exploring the Hospitable Sea, BAR International Series 2498, Oxford, s. 95–117.
• DESCHLER-ERB E. 2015. Trier und Kult: Spezielle Tierknochendeponierungen der Spätlatène- und Römerzeit aus Aventicum/Avenches (CH) im nordalpinen Vergleich, Avenches.
• ELSNER J. 2012. Material Culture and Ritual: State of the Question, [w:] B.D. Wescoat, R.G. Ousterhout (red.), Architecture of the Sacred: Space, Ritual, and Experience from Classical Greece to Byzantium, Cambridge, s. 2–3.
• JAWORSKI P. 2021. Reading the History of the Roman Fort in Apsaros (Autonomous Republic of Ajara, Georgia) from a Numismatic Perspective, „Notae Numismaticae/Zapiski Numizmatyczne”, 16, s. 125–142.
• JAWORSKI P., KARASIEWICZ-SZCZYPIORSKI R., MAMULADZE S. 2021. The Rise and Fall of the Roman Fort in Apsaros: Recent Numismatic Evidence, „Polish Archaeology in the Mediterranean”, 30 (2), s. 289–306.
• KAKHIDZE A. 2007. The Classical World in the Eastern Black Sea Area: The Fifth Century BC Greek Necropolis at Pichvnari. Pichvnari II, Batumi–Oxford.
• KAKHIDZE E. 2008. Apsaros: A Roman Fort in Southwestern Georgia, [w:] P.G. Bilde, J.H. Petersen (red.), Meetings of Cultures in the Black Sea Region: Between Conflict and Coexistence, Black Sea Studies 8, Aarhus, s. 303–332.
• KARASIEWICZ-SZCZYPIORSKI R. 2018. Before There Were the Thermae: The Earliest Buildings in the Apsaros Fort (Gonio, Georgia), „Pro Georgia”, 28, s. 99–108.
• KARASIEWICZ-SZCZYPIORSKI R. 2026. Apsaros: A Roman Fort on the Colchis Coast, Turnhout.
• KARASIEWICZ-SZCZYPIORSKI R., MAMULADZE S., ASLANISCHVILI L., DASZKIEWICZ M. 2019. Ceramic Building Material from the Roman Forts on the Colchis Coast, „Polish Archaeology in the Mediterranean”, 27 (1), s. 485–526.
• KARASIEWICZ-SZCZYPIORSKI R., MAMULADZE S., SPEIDEL M.A. 2021. New and Revised Tile Stamps from the Roman Fort of Apsaros (Gonio, Georgia), „Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik”, 219, s. 269–280.
• LOCKLEY N., KARASIEWICZ-SZCZYPIORSKI R., MAMULADZE S. 2025. The Archaeological and Architectural Context of the Mosaic Floor in the Roman Fort of Apsaros (Gonio, Georgia), „Polish Archaeology in the Mediterranean”, 34 (1), s. 79–102.
• MITFORD T.B. 2018. East of Asia Minor: Rome’s Hidden Frontier, Oxford.
• PLONTKE-LÜNING A. 2003. Apsaros: Quellen und Geschichte, [w:] A. Geyer (red.), Neue Forschungen in Apsaros (2000–2002), Tbilisi, s. 7–16.
• PLONTKE-LÜNING A. 2005. Neue Forschungen in Apsaros (1.–8. Jh. n. Chr.), „Metella”, 12 (1–2), s. 133–145.

Między północą a południem Europy. Zagadka brązowego kubka z Dohnsen / Paulina Suchowska-Ducke

• BUCHHOLZ H. G. 1960. Die Doppelaxt, eine Leitform auswärtiger Beziehungen des ägäischen Kulturkreises?, „Prähistorische Zeitschrift” 38, s. 39-71.
• JOCKENHÖVEL A. 2013. Germany in the Bronze Age, [w:] H. Fokkens, A. Harding (red.), The Oxford Handbook of the European Bronze Age, Oxford, s. 723-745.
• MATTHÄUS H. 1977/78. Neues zur Bronzetasse aus Dohnsen, Kr. Celle, „Die Kunde. Mitteilungen des Niedersächsischen Landesvereins für Urgeschichte”28/29, s. 51-69.
• SPROCKHOFF E. 1961. Die mykenische Bronzetasse von Dohnsen, Kr. Celle, „Germania”, 39 (1/2), s. 11-22.
• STOS-GALE Z. A., GALE N. H. 2009. Metal provenancing using isotopes and the Oxford archaeological lead isotope database (OXALID), „Archaeological and Anthropological Sciences” 1 (3), s. 195–213.
• SUCHOWSKA-DUCKE P., STOS-GALE Z. A., PERNICKA E., NØRGAARD H. W., DUCKE B. 2022. The bronze cup from Dohnsen in the light of old and new evidence, „Archaeometry” 64 (3), s. 728-743, DOI: https://doi.org/10.1111/arcm.12743.
• SUCHOWSKA-DUCKE P., KLIMSCHA F., DUCKE B. 2025. Die Bronzetasse aus Dohnsen: Ägäischer Stil und nordisches Handwerk im prähistorischen Niedersachsen?, „Die Kunde Zeitschrift für niedersächsische Archäologie”73, s. 1-39.

Poszukiwanie zaginionej kaplicy templariuszy na Dolnym Śląsku. Część 1 / Magdalena Czechowska, Radosław Biel

• BURZYŃSKI E. 2007. Templariusze na Śląsku. Komandoria w Oleśnicy Małej, „Słupskie Studia Historyczne” 13, s. 157–172.
• DŁUGOSZ J. 1973. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. V, Warszawa.
• HOPE P. 1993. Kwestia sprowadzenia templariuszy do Polski. Rozwój uposażenia zakonu w Wielkopolsce, „Poznański Rocznik Archiwalno-Historyczny”, R. I.
• MAŁACHOWICZ M., MAŁACHOWICZ A. 2025. Średniowieczna architektura komandorii w Oleśnicy Małej, [w:] T. Sajko, K. Wasilkiewicz (red.) Templariusze. Historia i dziedzictwo, s. 119–138, Gniezno-Poznań.
• STARNAWSKA M. 1999. Między Jerozolimą a Łukowem. Zakony krzyżowe na ziemiach polskich w średniowieczu, Warszawa.
• Vita sanctae Hedwigis, wyd. A. Semkowicz.
• ZIENTARA B. 1997. Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa.

Elimais. Tajemnicze królestwo Wschodu / Agnieszka Garbacz

• HAERINCK E. 2013. Tang-e Sarvak, „Encyclopædia Iranica”, URL: https://www.iranicaonline.org/articles/tang-e-sarvak-1/ (Dostęp: 27.08.2025).
• HANSMAN J.F. 2013. Elymais, „Encyclopædia Iranica”, URL: https://www.iranicaonline.org/articles/elymais/ (Dostęp: 29.07.2025).
• KAIM B. 1996. Sztuka starożytnego Iranu, Warszawa, s. 167-180.
• KAWAMI T.S. 2016. Shami Statue, „Encyclopædia Iranica”, URL: http://www.iranicaonline.org/articles/shami-statue (Dostęp: 30.07.2025).
• KAWAMI T.S. 2017. Parthian and Elymaean Rock Reliefs, [w:] D.T. Potts (red.), The Oxford Handbook of Ancient Iran, Oxford, s. 751-765.
• OLBRYCHT M.J. 2010. Iran starożytny, [w:] A. Krasnowolska (red.), Historia Iranu, Wrocław, s. 25-286.
• REZAKHANI K. 2017. Arsacid, Elymaean and Persid Coinage, [w:] D.T. Potts (red.), The Oxford Handbook of Ancient Iran, Oxford, s. 766-778.
• SHAYEGAN M.R. 2011. Arsacids and Sasanians. Political Ideology in Post-Hellenistic and Late Antique Persia, Los Angeles.
• SALARIS D. 2017. The Kingdom of Elymais (ca. 301 BC-224 AD). A Comprehensive Analysis (Archaeological, Artistic, and Textual) of One of the Most Important Minor Reigns in Southern Iran, Macquarie University.

Wraki z Portus Romae, czyli morskiej bramy starożytnego Rzymu / Bohdan A. Kuliński

• BASS G.F. (red.) 1974. A history of seafaring based on underwater archaeology, London.
• BOETTO G. 2001. Les navires de Fiumicino, [w:] Jean-Paul Descreudres (red.), Ostia port et porte de la Rome antique, Genève, s. 121-129.
• BOETTO G. 2003. The Late-Roman Fiumicino 1 Wreck: Reconstructing the Hull, [w:] C. Beltrame (red.), Boats, Ships and Shipyards. Proceedings of the Ninth International Symposium on Boat and Ship Archaeology, Venice 2000, Oxford, s. 66-70.
• BOETTO G. 2006. Roman techniques for the transport and conservation of fish: the case of the Fiumicino 5 wreck, [w:] L. Blue, F. Hocker, A. Englert (red.), Connected by the sea. Proceedings of the Tenth International Symposium on Boat and Ship Archaeology, Roskilde 2003, Roskilde, s. 123-129.
• BOETTO G. 2010. Fishing vessels in Antiquity: the archaeological evidence from Ostia, [w:] T. Bekker-Nielsen, D. Bernal Casasola (red.), Ancient Nets and Fishing Gear. Proceedings of the International Workshop on “Nets and Fishing Gear in Classical Antiquity: A first approach”, Cádiz, November 15-17, 2007, Cádiz, s. 243-255.
• BOETTO G., GHELLI A., GERMONI P. 2017. New Roman shipwrecks from Isola Sacra (Rome, Italy), [w:] J. Gawronski, A. van Holk, J. Schokkenbroek (red.), Ships and Maritime Landscapes. Proceedings of the Thirteenth International Symposium on Boat and Ship Archaeology, Amsterdam 2012, Eelde, s. 260-266.
• Museo delle navi Romane w Fiumicino – ekspozycja i materiały edukacyjne.
• PITASSI M. 2009. The Navies of Rome, Woodbridge.

Skarb z Gąsek. Rzymskie denary pod strzechą kujawskiego barbarzyńcy / Milena Danielewska-Teska, Paulina Suchowska-Ducke, Katarzyna Balbuza, Barbara Stolpiak, Małgorzata Talarczyk-Andrałojć

• ANDRAŁOJĆ M., STOLPIAK B. 2004. Pochówki dzieci z cmentarzyska kultury przeworskiej w Gąskach, stan. 18, [w:] W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński (red.), Dusza maluczka a strata ogromna. Funeralia Lednickie, Spotkanie 6, Poznań, s. 217–221.
• BALBUZA K., DANIELEWSKA-TESKA M., SUCHOWSKA-DUCKE P., STOLPIAK B., TALARCZYK-ANDRAŁOJĆ M. 2025. The Treasure of Roman denarii from Gąski site no. 18 (Kuyavia). Preliminary remarks, „Historia Slavorum Occidentis”, 15/3(46), s. 15–36.
• BŁAŻEJEWSKI A. 2012. The Amber Road in Poland. State of Research and Perspectives, „Archaeologia Lituana”, 13, s. 57–63.
• COFTA-BRONIEWSKA A. 1993. Badania stanowiska 18 w Gąskach, gmina Gniewkowo, woj. bydgoskie, „Ziemia Kujawska”, 9, s. 201–224.
• COFTA-BRONIEWSKA A., KOŚKO A. 2002. Kujawy w pradziejach i starożytności, Inowrocław–Poznań.
• DANIELEWSKA-TESKA M., STOLPIAK B., TALARCZYK-ANDRAŁOJĆ M. 2025. Nieco zapomniana zapinka A.236d z Gąsek (Kujawy), [w:] A. Michałowski (red.), Pomiędzy cywilizacjami. Studia archeologiczno-historyczne w 80. rocznicę urodzin Tadeusza Makiewicza, Poznań, s. 77–90.
• KONTNY B. 2024. Rzymskie wojsko na Kujawach albo o barbarzyńsko-rzymskim braterstwie broni, [w:] K. Podczaska (red.), Gniewkowo – Genius Loci. Miejsce centralne – stolica księstwa – miasto pogranicza. Materiały z konferencji naukowej, Gniewkowo 2 czerwca 2023, Gniewkowo, s. 23–91.
• SUCHOWSKA-DUCKE P., DANIELEWSKA-TESKA M., BEDNARCZYK J., STOLPIAK B., TALARCZYK-ANDRAŁOJĆ M. 2025. Amber in the Iron Age Communities of the Kuyavia Region. A Case Study of Gąski site no. 18, „Slavia Antiqua”, 66, s. 7–32.

Cmentarz żydowski z Jeghegis. Zapomniany rozdział historii Armenii / Marek Drzewowski

• BAR-LEVAV A., STONE M.E., AMIT D. 2001. Jewish Inscriptions at Yeghegis, Armenia (1250–1337), Jerozolima.
• TER-PETROSYAN L. 2012. On the Origins of Jewish Community in Medieval Armenia (Ehegis), Moskwa.

Archeologia Jedwabnego Szlaku. Część 1: Początki / Szymon Modzelewski

• BECKWITH Ch.I. 2009. Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present, Princeton–Oxford.
• CHRISTIAN D. 2000. Silk Roads or Steppe Roads? The Silk Roads in World History, „Journal of World History”, 11 (1), s. 1–26.
• CUNLIFFE B. 2015. By Steppe, Desert, and Ocean: The Birth of Eurasia, Oxford.
• KUZMINA E.E., MAIR V.H. 2008. The Prehistory of the Silk Road, Encounters with Asia, Philadelphia.
• MILLWARD J.A. 2013. The Silk Road: A Very Short Introduction, Oxford.

Kultura ceramiki sznurowej. Stepowe dziedzictwo eneolitu / Jakub Okonek

• KMIECIŃSKI J. (red.) 1989. Pradzieje ziem polskich, Warszawa – Łódź.
• KACZANOWSKI P., KOZŁOWSKI J.K. 1999. Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), [w:] Wielka historia Polski, t. 1, Kraków, s. 128-138.
• HENSEL W. (red.) 1979. Prahistoria ziem polskich. Tom II: Neolit, Wrocław.
• HAAK W., BRANDT G., DE JONG H.N., MEYER C., GANSLMEIER R., HEYD V., HAWKESWORTH C., PIKE A.W.G., MELLER H., ALT K.W. 2008. Ancient DNA, Strontium isotopes, and osteological analyses shed light on social and kinship organization of the Later Stone Age, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 105 (47), s. 18226-18231, DOI: https://doi.org/10.1073/pnas.080759210.
• LAZARIDIS I., PATTERSON N., ANTHONY D., VYAZOV L., FOURNIER R., RINGBAUER H., OLALDE I., KHOKHLOV A.A., KITOV E.P., SHISHLINA N.I., … REICH D. 2025. The genetic origin of the Indo-Europeans, „Nature”, 639 (8053), s. 132-142, DOI: https://doi.org/10.1038/s41586-024-08531-5.
• MEYER C., BRANDT G., HAAK W., GANSLMEIER R.A., MELLER H., ALT K.W. 2009. The Eulau eulogy: Bioarchaeological interpretation of lethal violence in Corded Ware multiple burials from Saxony-Anhalt, Germany, „Journal of Anthropological Archaeology”, 28 (4), s. 412-423, DOI: https://doi.org/10.1016/j.jaa.2009.07.002.
• KOWALEWSKA-MARSZAŁEK H., WŁODARCZAK P. (red.) 2011. Kurhany i obrządek pogrzebowy w IV-II tysiącleciu p.n.e., Kraków – Warszawa.
• The Alunda Moose, „Historiska Museet”, URL: https://historiska.se/en/explore-history/history-hub/the-alunda-moose/ (Dostęp: 06.06.2026).
• WŁODARCZAK P. (red.) 2019. Wilczyce, stanowisko 10. Norma i precedens w rytuale pogrzebowym małopolskiej kultury ceramiki sznurowej (= Ocalone Dziedzictwo Archeologiczne 9), Kraków – Niepołomice – Pękowice.