Pierwszymi jeńcami kompleksu obozowego Lamsdorf w okresie II wojny światowej byli Polacy – żołnierze Wojska Polskiego. Trafiali tu już od 3 września 1939 r.
Kierownik projektu
dr Dawid Kobiałka
Instytut Archeologii, Uniwersytet Łódzki
Instytucja realizująca
Centralne Muzeum Jeńców Wojennych
Czas realizacji
2026
Finansowanie
Dofinansowano ze środków Samorządu Województwa Opolskiego
Opis projektu
Pierwszymi jeńcami kompleksu obozowego Lamsdorf w okresie II wojny światowej byli Polacy – żołnierze Wojska Polskiego. Trafiali tu już od 3 września 1939 r. Z każdym tygodniem ich liczba wzrastała. Do października przez obóz przeszło ok. 43 tys. jeńców z kampanii wrześniowej. Warunki niewoli były złe, szczególnie początkowo – infrastruktura obozowa nie istniała. Internowani spali w stajniach poligonowych, a także w namiotach. Do wiosny 1940 r. polscy żołnierze byli jedynymi jeńcami tu przetrzymywanymi. Później dużą ich część Niemcy przetransportowali w głąb Rzeszy, niektórych zwolniono. W Lamsdorf pozostała zaś nieliczna grupa Polaków, powiększana przez żołnierzy z polskich oddziałów innych armii, np. francuskiej. W październiku 1944 r. dołączyło do nich jeszcze ok. 6 tys. uczestników powstania warszawskiego, głównie żołnierzy Armii Krajowej: mężczyzn, kobiet i dzieci.
Nie zachowała się jednak dokumentacja obozowa pozwalająca precyzyjnie wskazać liczbę wszystkich polskich jeńców internowanych w Lamsdorf w różnych latach istnienia kompleksu obozowego. Szacuje się, że było to łącznie nie mniej niż 70 tys. żołnierzy. Faktem historycznym jest to, że część z nich w niewoli zmarła. Ale i tu możemy mówić wyłącznie o szacunkach, które dodatkowo są bardzo rozbieżne i określają liczbę zmarłych polskich jeńców na od kilku do kilkuset osób.
Polscy jeńcy byli w stalagach Lamsdorf – obok żołnierzy Armii Czerwonej oraz armii brytyjskiej – bardzo dużą liczebnie grupą armijną. Razem z nimi w tym jednym z największych kompleksów obozów Wehrmachtu w Europie przetrzymywano jeszcze żołnierzy innych państw koalicji antyhitlerowskiej, m.in.: Francuzów, Belgów, Jugosłowian, Greków, Amerykanów, Włochów, Słowaków. Łącznie ok. 300 tys. ludzi, z których szacuje się, że ok. 40 tys. zmarło. Sposób postępowania Wehrmachtu z jeńcami – wbrew prawu konfliktów zbrojnych obowiązującemu w latach II wojny światowej – był różny. Widać to także w sposobie ich pochówku. Lokalizacja grobów części jeńców nie jest znana. Utrudnia to pełne udokumentowanie ich losów i uniemożliwia godne upamiętnienie.
Interdyscyplinarne przedsięwzięcia realizowane w ostatnich latach w Łambinowicach wiązały się z zastosowaniem wielu nieinwazyjnych i inwazyjnych metod badań archeologicznych oraz integracją różnego rodzaju danych. Opracowane źródła i odkrycia stanowią podstawę do kontynuacji prac w ramach prezentowanego projektu. Bazuje on zasadniczo na sondażowych badaniach archeologicznych w wytypowanych wcześniej miejscach, w których potencjalnie mogą istnieć jenieckie groby.
Metodyka badań wypracowana w dotychczasowych sezonach badawczych w Miejscu Pamięci Narodowej w Łambinowicach zostanie wykorzystana także w trakcie prac archeologicznych w 2026 r. Będą zatem zastosowane nowoczesne techniki dokumentacyjne. Wykopy i struktury archeologiczne zostaną zarejestrowane za pomocą fotografii lotniczej i przy wykorzystaniu bezzałogowego statku powietrznego. Serie zdjęć składające się z dziesiątek i setek fotografii staną się podstawą do wykonania trójwymiarowych modeli badanych reliktów (tzw. ortofotomozaik). Wszystkie wykopy sondażowe, obiekty archeologiczne czy też ujawnione artefakty będą mierzone i dokumentowane przy użyciu odbiornika GPS RTK, co pozwoli na wierną lokalizację badanych struktur. Całość dokumentacji terenowej zostanie przygotowana w środowisku GIS. Dzięki temu przebadane miejsca otrzymają rzeczywiste koordynaty geograficzne, bo całość dokumentacji będzie poddana procesowi georeferencji.
Mając na uwadze historyczne znaczenie Miejsca Pamięci Narodowej w Łambinowicach oraz inwazyjny (bezpowrotnie niszczący) charakter prac wykopaliskowych badane ślady zostaną również udokumentowane za pomocą technologii Structure from Motion, czyli metodzie modelowania 3D (w ten sposób dokumentowano w latach ubiegłych ujawnione szczątki zmarłych jeńców czy też ruiny obozowych zabudowań).
Projekt odnosi się do jednego z najważniejszych problemów badawczych i „białych plam” dotyczących kompleksu obozowego Lamsdorf, czyli pytania o to, gdzie pochowana jest duża grupa jeńców tego obozu, w tym przede wszystkim polscy żołnierze. Badania archeologiczne mogą na nie dostarczyć odpowiedzi.
