W rejonie jednej z najważniejszych urartyjskich twierdz w Armenii archeolodzy rozpoznali ponad 1000 km struktur związanych z dawną gospodarką wodną. Część z nich może być śladem starożytnych kanałów irygacyjnych, znanych dotąd przede wszystkim z urartyjskich inskrypcji.
Argisztihinili było jednym z najważniejszych ośrodków państwa Urartu w dolinie Araksu, na terenie dzisiejszej zachodniej Armenii. Stanowisko znajduje się w rejonie współczesnego Armaviru, na skraju rozległej doliny rzecznej, która już w starożytności miała duże znaczenie rolnicze. W artykule opublikowanym w dziale Project Gallery czasopisma „Antiquity” badacze opisali wyniki analiz krajobrazowych prowadzonych wokół tej twierdzy1BUŁAWKA N, JAKUBIAK K, KARAPETYAN I. 2026, The water management around the Urartian fortress of Argishtikhinili, Armenia, „Antiquity”, s. 1-8, DOI: 10.15184/aqy.2026.10344.. Ich celem było rozpoznanie śladów dawnej gospodarki wodnej, w tym potencjalnych kanałów związanych z okresem urartyjskim. Autorami badań są dr Nazarij Buławka i prof. Krzysztof Jakubiak z Katedry Archeologii Orientalnej Uniwersytetu Warszawskiego oraz dr Inessa Karapetyan z Instytutu Archeologii i Etnografii Narodowej Akademii Nauk Republiki Armenii w Erywaniu. Badania wpisują się w szersze rozpoznanie archeologiczne okolic Argisztichinili, które rozpoczęło się w 2013 roku od prac skoncentrowanych na Metsamorze, a od 2024 roku objęło również obszary położone dalej na zachód.
Twierdza króla Argisztiego I
Argisztichinili zostało wzniesione za panowania króla Argisztiego I, rządzącego Urartu w latach 786–764 p.n.e. Według autorów artykułu w tym okresie dolina Araksu znalazła się pod kontrolą urartyjską, a twierdzę założono między dwoma naturalnymi wzniesieniami. Każde z nich zwieńczone było cytadelą. Jedna miała wiązać się z władzą polityczną, druga z funkcjami religijnymi. Sam kompleks był bardzo rozległy. W starożytności Armavir należał do największych stanowisk archeologicznych Armenii, a jego długość wynosiła około 3,5 km.
Choć region był żyzny, jego rolnicze wykorzystanie wymagało irygacji, czyli sztucznego nawadniania pól przy pomocy kanałów. Autorzy przypominają, że według inskrypcji z Sardarabad/Armavir i Karakala/Armavir, już w czasie założenia ośrodka istniało pięć kanałów doprowadzających wodę do miasta oraz okolicznych pól, ogrodów i winnic. Inskrypcja na kamiennej steli z tego okresu wspomina, że wcześniej ziemia leżała odłogiem, co sugeruje, że brak wody ograniczał osadnictwo. Autorzy artykułu podają również, że archeologiczne prospekcje potwierdzają brak wcześniejszego zasiedlenia tego miejsca.
Dalsze dzieje systemu irygacyjnego pozostają mniej jasne. Według badaczy prawdopodobnie funkcjonował on do upadku Urartu około 590 roku p.n.e. W okresie hellenistycznym, czyli między 323 a 30 rokiem p.n.e., wraz z założeniem lub rozwojem Armaviru irygacja została przywrócona. Część kanałów mogła być pozostałością wcześniejszych systemów. Autorzy dopuszczają także niewielką uprawę w okresie achemenidzkim, między 550 a 300 rokiem p.n.e., ale zaznaczają, że brak dowodów na osadnictwo wiejskie z tego czasu przemawia przeciwko intensywnemu wykorzystaniu sieci. Ponieważ Armavir rozwijał się także w średniowieczu, aż do XII wieku, zachowana sieć wodna może zawierać elementy z różnych okresów.
Rozpoznanie z satelity
Do rozpoznania tych struktur wykorzystano przede wszystkim teledetekcję, czyli badanie powierzchni ziemi za pomocą danych pozyskiwanych z dystansu, między innymi przez satelity. Zespół przeanalizował wielospektralne dane oraz archiwalne zdjęcia satelitarne. Wykorzystano także cyfrowy model terenu Euro-Maps 3D o rozdzielczości 5 m, który uzyskano w ramach grantu z Europejskiej Agencji Kosmicznej (PP0098024). Całość przetwarzano tak, aby uwidocznić dawne koryta, wały i inne formy terenowe, które mogą być związane z przepływem lub kontrolowaniem wody. W metodologii ważne miejsce zajęły szpiegowskie zdjęcia satelitarne GAMBIT z lat sześćdziesiątych oraz sezonowe wskaźniki roślinności, które pozwalają śledzić różnice w kondycji roślin, wynikające m.in. z odmiennej wilgotności gleby lub obecności zasypanych struktur. Transformacja tasselled cap to z kolei sposób przetwarzania obrazów satelitarnych, który pomaga wyróżniać między innymi jasność, wilgotność i pokrycie roślinne terenu.
Wyniki przedstawione przez autorów są bardzo obszerne. Łącznie zmapowano 1019,05 km struktur związanych z gospodarką wodną. Nie jest to jednak w całości starożytna sieć kanałów. W tej liczbie znalazło się 428,9 km współczesnych kanałów, 419,6 km dawnych koryt potoków górskich lub odnóg Araksu, 36 km dawnych koryt wodnych oraz 134,6 km potencjalnych kanałów starożytnych, przede wszystkim wokół Argisztichinili. – „System nawadniający jest bardziej rozbudowany. Konieczne są dalsze badania, w tym próba określenia chronologii bezwzględnej znalezionych kanałów przy użyciu metod specjalistycznych” – dodaje prof. Krzysztof Jakubiak.
Szczególne znaczenie
W artykule zwrócono uwagę na czynniki, które utrudniają interpretację. Dolina Araksu była kształtowana przez migracje koryta rzeki, niewielkie nachylenia terenu oraz aktywność neotektoniczną, czyli stosunkowo młode ruchy skorupy ziemskiej. Wpływało to na zachowanie kanałów i osad. Dodatkowym problemem jest współczesne rolnictwo mechaniczne, które zaciera subtelne ślady topograficzne. Autorzy podkreślają więc, że rozpoznane kanały nie mogą być automatycznie przypisane do jednego okresu. Wiele z nich mogło powstać później, a część mogła być wielokrotnie naprawiana, przebudowywana lub wykorzystywana w różnych fazach historii Armaviru.
W podsumowaniu badacze piszą, że okolice Argisztichinili dostarczają wyjątkowego wglądu w dawną gospodarkę wodną równiny Araratu. Analiza krajobrazowa wskazuje na potencjalne kanały urartyjskie, które mogą potwierdzać szczególną rolę tego regionu za panowania Argisztiego I. Kanały umożliwiały intensywne rolnictwo od czasów Urartu przez starożytność, ale ich dokładna chronologia wymaga dalszych badań. Potrzebne są także kolejne dane, które pozwolą precyzyjniej datować system irygacyjny i powiązane z nim osady. Już teraz jednak widać, że historia Argisztichinili to nie tylko historia cytadel, odkrywanych zabytków i inskrypcji, lecz także krajobrazu, którego funkcjonowanie zależało od wody.
Źródło: Project Gallery „Anitquity” (cambridge.org)
Przypisy
- 1BUŁAWKA N, JAKUBIAK K, KARAPETYAN I. 2026, The water management around the Urartian fortress of Argishtikhinili, Armenia, „Antiquity”, s. 1-8, DOI: 10.15184/aqy.2026.10344.
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Post-doc w Katedrze Antropologii Instytutu Biologii Środowiskowej Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst”
