W Oleśnicy Małej na Dolnym Śląsku archeolodzy zaglądają pod dziedziniec dawnego założenia pałacowego, szukając śladów jednej z najważniejszych śląskich siedzib templariuszy. Pod późniejszym brukiem natrafili już na gotyckie cegły, jamę grobową i fundamenty tajemniczego obiektu. Czy mogą to być pozostałości kaplicy zakonu?
Oleśnica Mała, położona niedaleko Wiązowa i Oławy na Dolnym Śląsku, należy do tych miejsc, w których historia średniowiecznego zakonu templariuszy nie jest wyłącznie legendą. W XIII wieku funkcjonowała tu jedna z ważnych śląskich siedzib Zakonu Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona, znanego powszechnie jako templariusze. Dziś na terenie dawnego założenia pałacowego prowadzone są badania archeologiczne, które stopniowo odsłaniają materialne ślady starszej, średniowiecznej fazy tego miejsca. Interdyscyplinarny projekt badawczy w Oleśnicy Małej prowadzi Fundacja Veroli. Badaniami archeologicznymi kieruje dr Przemysław Kołosowski, a badaniami architektonicznymi dr Maciej Małachowicz. Partnerem projektu jest Instytut Badań Historycznych i Krajoznawczych, wydawca magazynów „Odkrywca” i „Archeologia Żywa”.
Templariusze na Dolnym Śląsku
Templariusze pojawili się na Śląsku w pierwszej połowie XIII wieku. Ich obecność wiąże się z polityką Henryka I Brodatego, jednego z najważniejszych książąt piastowskich tego okresu. To właśnie jemu przypisuje się sprowadzenie zakonu w rejon Oleśnicy Małej, prawdopodobnie w latach 20. XIII wieku. W źródłach z 1251 roku pojawia się już Hermannus de Olesnicz, komandor Oleśnicy Małej, co pokazuje, że w połowie XIII wieku siedziba zakonu była tu elementem ustabilizowanej struktury administracyjnej. Komandoria była lokalnym ośrodkiem zarządzania dobrami zakonnymi. Nie należy wyobrażać jej sobie wyłącznie jako klasztoru rycerzy w nieskazitelnie białych płaszczach, lecz raczej jako złożone zaplecze gospodarcze, religijne i administracyjne. Tego typu placówki w Europie wspierały materialnie działalność zakonu, a jednocześnie były częścią lokalnego krajobrazu politycznego, osadniczego i kościelnego.
W przypadku Oleśnicy Małej znaczenie miała także pamięć o świętej Jadwidze Śląskiej i środowisku dworu Henryka Brodatego. W badaniach nad templariuszami na Śląsku zwraca się uwagę, że sprowadzenie zakonu mogło być związane zarówno z pobożnością fundatorów, jak i z polityką zagospodarowywania oraz stabilizowania pogranicznych obszarów księstwa. Trzeba jednak zachować ostrożność, ponieważ źródła pisane są fragmentaryczne, a wiele późniejszych opowieści o templariuszach na Śląsku ma charakter legendarny. Dzieje templariuszy w Oleśnicy Małej wpisują się w szerszą historię zakonu, który powstał w pierwszej połowie XII wieku w Królestwie Jerozolimskim, a następnie rozwinął sieć posiadłości w całej Europie. W XIII wieku jego majątki na ziemiach polskich i śląskich były częścią tej rozległej struktury. Po kasacie zakonu w 1312 roku dawne dobra templariuszy przechodziły w ręce innych instytucji kościelnych, przede wszystkim joannitów, podobnie jak w Oleśnicy Małej. Jednak późniejsze przekształcenia pałacowe zatarły średniowieczny układ budynków dolnośląskiej komandorii. Celem badań zatem nie jest ustalenie samej obecności zakonu, bo ta jest dobrze poświadczona źródłowo, lecz lokalizacja i rozpoznanie materialnych reliktów najstarszego założenia.
Kaplica i grób templariusza?
Najnowsze badania w Oleśnicy Małej rozpoczęto od dwóch wykopów sondażowych wytyczonych na skwerach w obrębie dziedzińca założenia pałacowego. Ich lokalizację ustalono dzięki przeprowadzonym wcześniej badaniom geofizycznym. Prace od początku utrudniał rozbudowany system korzeniowy drzew i krzewów, ale już w pierwszych dniach pod powierzchnią zaczęły pojawiać się fragmenty cegieł, elementy średniowiecznej architektury, ceramika, dachówki i zabytki metalowe. Eksplorację prowadzono stopniowo, dokumentując układ kamieni, cegieł, gliny oraz kolejnych nawarstwień. Istotny etap nastąpił po usunięciu kamienno-glinianej nawierzchni XVIII-wiecznego dziedzińca. Pod nią odsłonięto warstwę datowaną na XV wiek. Ważnym punktem odniesienia dla datowania tej warstwy jest znaleziona moneta, najprawdopodobniej śląski halerz księstwa ziębickiego, wybity za panowania księcia Jana II, zwanego Szalonym, Złym lub Okrutnym.
Pod warstwą XV-wieczną natrafiono na relikty kamiennego fundamentu, interpretowanego roboczo jako kaplica. Obok niego w żółtym piasku czytelny był zarys jamy grobu, wstępnie datowanego na XIII wiek. Stan zachowania szczątków kostnych nie jest jednak dobry. Pochówek został silnie naruszony przez korzenie cisa, który przez długi czas rósł w tym miejscu. Kości znajdują się w zaawansowanym stanie rozkładu, co może ograniczać zakres dalszych możliwych analiz.
Najnowsze odkrycia nie zamykają dyskusji o roli komandorii w Oleśnicy Małej, lecz otwierają kolejny etap badań. Już teraz jednak widać, że pod dziedzińcem późniejszego założenia pałacowego zachowały się ślady miejsca, które w XIII wieku należało do jednego z najważniejszych zakonów rycerskich Europy.
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Post-doc w Katedrze Antropologii Instytutu Biologii Środowiskowej Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst”
