Na pustyni między Nilem a Morzem Czerwonym zidentyfikowano 280 monumentalnych struktur grobowych, z czego aż 260 nie było wcześniej znanych. Nowe badania pokazują, że nie są to pojedyncze, przypadkowe obiekty, lecz ślad szerokiej tradycji pogrzebowej dawnych społeczności pasterskich, funkcjonujących w czasie, gdy północno-wschodnia Afryka stopniowo traciła wilgotniejszy charakter.
Pustynia Atbai leży między Nilem a Morzem Czerwonym, głównie na obszarze dzisiejszego wschodniego Sudanu. To regionalna nazwa pustynnego terenu związanego z szerszym krajobrazem wschodniej Sahary. Choć znajduje się pomiędzy dwoma świetnie znanymi archeologicznie obszarami, czyli Egiptem i Nubią, sama przez długi czas pozostawała znacznie słabiej rozpoznana. Powód jest dość prosty: to teren rozległy, trudno dostępny i pozbawiony stanowisk, które łatwo przyciągałyby uwagę badaczy na miarę miast, świątyń czy wielkich nekropoli nad Nilem.
W opublikowanym niedawno artykule w „African Archaeological Review” zaprezentowano wyniki badań nad strukturami określonymi jako Atbai Enclosure Burials, w skrócie AEB, czyli groby z kamiennymi ogrodzeniami na pustyni Atbai1COOPER J., BOURGEOIS M., CRÉPY M., GATTO M.C. 2026. Atbai Enclosure Burials: Monumentalism, Pastoralism and Environmental Change in the Mid-Holocene East Nubian Deserts, „African Archaeological Review”, DOI: https://doi.org/10.1007/s10437-026-09654-y.. W międzynarodowym zespole znalazła się dr Maria Carmela Gatto z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych Polskiej Akademii Nauk w Warszawie.
Czym są AEB?
Badane struktury mają zwykle formę kolistych lub owalnych kamiennych ogrodzeń. W ich wnętrzu znajdują się pochówki, małe tumulusy albo inne elementy związane z praktykami pogrzebowymi. Niektóre z tych założeń mają zaledwie kilka metrów średnicy, inne są znacznie większe. W całym zbiorze średnice wahają się od około 5 do 82 m.
Najlepiej przebadanym przykładem pozostaje Wadi Khashab, położone na egipskiej Pustyni Wschodniej, na wschód od Kom Ombo. Stanowisko to badała polska ekspedycja. Odsłonięto tam kolistą strukturę o średnicy około 18 m, otoczoną niskim kamiennym murem. Wewnątrz znajdowało się ponad 25 pochówków ludzi i zwierząt. Centralne miejsce zajmował pochówek człowieka, wokół którego rozmieszczono między innymi pochówki bydła, owiec oraz dziecka. Drugim ważnym punktem odniesienia jest Wadi el-Ku w sudańskiej części pustyni Atbai, gdzie badania prowadziła grupa CeRDO. Tam również odkryto szczątki bydła i owiec oraz węgiel drzewny, który umożliwił datowanie radiowęglowe. To właśnie Wadi Khashab i Wadi el-Ku dostarczają najpewniejszych danych chronologicznych dla całej tradycji. Podobny zabytek o kamiennej konstrukcji, datowany na ten sam okres, został również odkryty przez dr Gatto w rejonie Asuanu, nad Nilem.
Jak szukano grobowców?
Kluczową metodą była teledetekcja, czyli analiza zdjęć satelitarnych. Zespół korzystał między innymi z Google Earth i Bing, a dane opracowywano w programie QGIS. Badacze podzielili obszar Atbai na duże pola o boku około 21 km, a następnie na mniejsze pasy robocze szerokości około 520 m. Dzięki temu można było systematycznie przeglądać ogromny teren i zaznaczać widoczne struktury.
Do września 2024 roku w ramach Atbai Survey Project zarejestrowano 90 260 różnych struktur związanych z dziedzictwem archeologicznym sudańskiej pustyni Atbai. W tej liczbie znalazły się między innymi obozowiska nomadów, kopalnie złota, cmentarzyska oraz ślady współczesnych zagrożeń dla stanowisk archeologicznych. Wśród nich wyodrębniono 280 monumentalnych struktur AEB, z czego zaledwie 20 było znanych z wcześniejszych badań terenowych, rekonesansów lub publikacji. Autorzy wyraźnie zaznaczają jednak, że nie jest to metoda, która zastępuje wykopaliska. Zdjęcia satelitarne pozwalają rozpoznać kształt, położenie i rozkład struktur, ale nie dają pełnej odpowiedzi na pytanie o datę, sekwencję użytkowania czy dokładny charakter pochówków.
Co pokazały zdjęcia satelitarne?
Wyniki badań pokazują, że AEB nie były lokalnym wyjątkiem, lecz szeroko rozpowszechnioną tradycją grobową pustyni Atbai. Struktury rozpoznano na ogromnym obszarze, od Górnego Egiptu po pogranicze dzisiejszej Erytrei. Najdalej na północ wysuniętym dobrze przebadanym przykładem pozostaje Wadi Khashab, około 24,32° szerokości geograficznej północnej, a najdalej na południe położony obiekt znajduje się w rejonie Khor Baraka, około 16,69° szerokości północnej.
Szczególnie duże zagęszczenie takich struktur stwierdzono w górnej części Wadi Gabgaba. Zarejestrowano tam 112 obiektów, czyli około 40 procent całej znanej bazy. Największe lokalne skupisko obejmuje 14 struktur rozmieszczonych na odcinku około 1 km doliny. Istotne jest również ich położenie. AEB najczęściej znajdują się u podnóży gór i płaskowyżów, w pobliżu systemów wadi, czyli suchych dolin i koryt rzecznych, które wypełniają się wodą tylko okresowo, po opadach. W wielu przypadkach leżą blisko miejsc sprzyjających dostępowi do wody: studni, naturalnych zbiorników, źródeł albo obszarów, gdzie po opadach mogła gromadzić się wilgoć. Średnia odległość od współczesnego koryta takiego wadi wynosi około 196 m, a mediana 158 m.
Grobowce, stada i pamięć miejsca
Związek tych struktur z pasterstwem widać nie tylko w ich położeniu. W najlepiej przebadanych przykładach z pustyni, takich jak Bir Asele, Wadi Khashab i Wadi el-Ku, odkryto szczątki bydła. Wadi Khashab dostarczyło także pochówków owiec. W dzisiejszych warunkach bydło może być utrzymywane dopiero znacznie dalej na południe, w bardziej trawiastych częściach południowego Atbai. Autorzy wiążą tę tradycję z końcem Afrykańskiego Okresu Wilgotnego. Był to długi proces, w którym Sahara stopniowo traciła bardziej sprzyjające warunki, a strefa opadów monsunowych przesuwała się ku południu. Proces ten rozpoczął się około 5300 r. p.n.e., ale nie oznaczał prostego i jednorazowego „wyschnięcia” Sahary. Lokalne zasoby wód podziemnych, opady związane z górami oraz sezonowa dostępność pastwisk mogły sprawiać, że niektóre części Atbai przez długi czas pozostawały ważnymi ostojami dla pasterzy.
W tym kontekście AEB były zapewne czymś więcej niż tylko miejscem złożenia zmarłych. Badacze ostrożnie sugerują, że mogły pełnić rolę punktów pamięci, rytuału i tożsamości grupowej w krajobrazie społeczności mobilnych. Ich budowa wymagała dużego nakładu pracy. Dla jednego przykładowego obiektu autorzy oszacowali, że samo wzniesienie kamiennego muru mogło odpowiadać około 161 ośmiogodzinnym dniom pracy jednej osoby, około 16 dniom pracy dziesięcioosobowej grupy albo nieco ponad 3 dniom pracy 50 osób. Nie obejmuje to jeszcze samych pochówków ani obrzędów.
Takie obiekty nie były więc śladami przypadkowego pobytu. Raczej częścią zorganizowanego krajobrazu, w którym groby, woda, pastwiska i trasy przemieszczania się stad tworzyły jedną całość. Zespół analizował także ślady dawnych ścieżek pasterskich widocznych na zdjęciach satelitarnych. Powstawały one wskutek wielokrotnego przechodzenia ludzi i zwierząt, przesuwania kamieni oraz odsłaniania jaśniejszych osadów. W niektórych miejscach, zwłaszcza wokół Bir Asele i skupisk w Wadi Gabgaba, takie ścieżki występują w pobliżu struktur AEB. Nie da się jeszcze w każdym przypadku udowodnić, że są dokładnie współczesne grobowcom, ale ich obecność wzmacnia interpretację tych miejsc jako części krajobrazu pasterskiego.
Zupełnie nowe źródło informacji
Do tej pory prehistorię pustyni Atbai rekonstruowano głównie na podstawie ceramiki, sztuki naskalnej i pojedynczych znanych struktur grobowych. Problem polega na tym, że dla okresu V-IV tysiąclecia p.n.e. materiał ceramiczny jest tu słabo rozpoznany i trudny do jednoznacznego datowania. Sztuka naskalna, zwłaszcza przedstawienia bydła, od dawna sugerowała obecność społeczności pasterskich, ale nie dawała pełnego obrazu ich organizacji społecznej i rytualnej. AEB zmieniają tę perspektywę. Pokazują, że społeczności pasterskie pustyni Atbai tworzyły powtarzalne, monumentalne formy grobowe na ogromnym obszarze między Nilem a Morzem Czerwonym. Autorzy nie próbują jednak przypisać ich na siłę do jednej znanej kultury egipskiej lub nubijskiej. Wskazują raczej na lokalną, pustynną tradycję społeczności pasterskich, funkcjonujących w szerszej strefie kontaktów nubijskich i saharyjskich.
Badania mają także wymiar konserwatorski. Co najmniej 12 struktur zostało ostatnio uszkodzonych przez współczesne poszukiwania złota i wandalizm, szczególnie w rejonie Wadi Gabgaba i Hamisany. Inne są niszczone przez naturalne procesy, zwłaszcza gwałtowne spływy wód w systemach wadi. Z tego powodu dokładne współrzędne stanowisk nie zostały opublikowane, a dane udostępniono bez koordynatów.
Nowe badania nie rozwiązują wszystkich problemów archeologii Atbai. Pokazują jednak, że pustynia między Nilem a Morzem Czerwonym nie była pustą przestrzenią między „ważniejszymi” cywilizacjami. Była obszarem życia, przemieszczania się, rytuału i pamięci społeczności pasterskich. Kamienne grobowce, widoczne dziś z satelity, pozwalają uchwycić część tej historii: moment, w którym ludzie, zwierzęta i zmieniające się środowisko tworzyły wspólny krajobraz późnej „zielonej Sahary”.
Źródło: czasopismo „African Archaeological Review” (link.springer.com)
Przypisy
- 1COOPER J., BOURGEOIS M., CRÉPY M., GATTO M.C. 2026. Atbai Enclosure Burials: Monumentalism, Pastoralism and Environmental Change in the Mid-Holocene East Nubian Deserts, „African Archaeological Review”, DOI: https://doi.org/10.1007/s10437-026-09654-y.
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Post-doc w Katedrze Antropologii Instytutu Biologii Środowiskowej Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst”
