Archeologia Żywa 1 (99) 2026

W najnowszym numerze „Archeologii Żywej” sprawdzamy, co naprawdę wiemy o dzieciństwie w dawnych społeczeństwach: od wysokiej śmiertelności niemowląt i nierówności losu po poruszające rytuały i nietypowe pochówki. Jest też moda obuwnicza, piastowskie centrum władzy w Grzybowie, Nicea 325 oraz podróże od Bułgarii po Ur i Morze Śródziemne.

Gdzie kupić numer?

Archeologia Żywa 1/2026 – spis treści

• TEMAT NUMERU
  • 04 / Kiedy byłem małym chłopcem, hej…
    Agnieszka Krzemińska
  • 12 / Jak to z dziećmi bywało, czyli dlaczego nieobecne dzieci wydłużają życie dorosłych?
    Krzysztof Borysławski
  • 20 / Święte dzieci Inków. Śladami rytuału capacocha na szczytach Andów
    Dagmara Socha
  • 28 / Tupot małych nóżek. Obuwie dziecięce w przeszłości
    Magdalena Konczewska
  • 36 / W kubku pochowane. Pochówek dziecięcy kultury przeworskiej z gminy Szadek
    Łukasz Antosik, Magdalena Piotrowska
  • 38 / Mali wojownicy? Dziecięce groby z bronią w państwie pierwszych Piastów
    Tomasz Kurasiński
  • 41 / O kościele i pochówkach dziecięcych z podgliwickich Czechowic
    Radosław Zdaniewicz
• ODKRYCIA
  • 44 / Piastowskie centrum władzy w Grzybowie
    Marcin Danielewski, Jacek Wrzesiński
• TAJEMNICE PRZESZŁOŚCI
  • 50 / Nicea 325. O źródłach, fałszerstwach i decyzjach Soboru. Wywiad
    Magdalena Czechowska, Henryk Pietras
  • 56 / Prowadija-Sołnicata. Miasto soli
    Olga Ignatowska
  • 62 / Nubt i region Nagada. Co było przed starożytnym Egiptem?
    Agnieszka Mączyńska
  • 68 / Bogactwo i horror na królewskim cmentarzu w Ur
    Szymon Modzelewski
  • 74 / Kyrenia – wrak statku handlowego sprzed blisko 2500 lat
    Bohdan A. Kuliński
• ARCHEOWARSZTAT
  • 78 / Kultura ceramiki wstęgowej rytej. Pierwsi rolnicy w Europie Środkowej
    Jakub Okonek
• POZA ARCHEOLOGIĄ
  • 84 / Dziewczynka ze średniozamożnej rzymskiej rodziny
    Poczet Odtwórców Polskich

Podgląd zawartości

O zawartości

Materialne ślady dzieciństwa są skąpe i jednostronne: najczęściej to szczątki zmarłych dzieci lub zminiaturyzowane przedmioty. Na tej podstawie łatwo zbudować obraz dzieciństwa jako jednego z najtrudniejszych okresów w życiu człowieka w dawnych społeczeństwach. W tym numerze sprawdzamy, na ile taki obraz jest uzasadniony, i co da się powiedzieć, gdy źródeł jest niewiele, a emocji wokół tematu bardzo dużo. Zaczynamy od antropologii. Krzysztof Borysławski tłumaczy, jakie niebezpieczeństwa czyhały szczególnie na niemowlęta, i jak duża śmiertelność wpływa na nasze postrzeganie średniej długości życia w przeszłości. Agnieszka Krzemińska pokazuje z kolei, jak wiele zależało od tego, kiedy i w jakiej rodzinie przyszło nam się urodzić. Dagmara Socha zabiera nas wysoko w Andy, gdzie tropi ślady rytuału capacocha, w którym składano ofiary z dzieci.

Nietypowym pochówkom dziecięcym z terenów dzisiejszej Polski poświęcamy trzy teksty z trzech różnych epok: Łukasz Antosik i Magdalena Piotrowska opisują przypadek sprzed 2 tysięcy lat, Tomasz Kurasiński analizuje groby dziecięce z bronią we wczesnym średniowieczu, a Radosław Zdaniewicz przybliża odkrycia z XVII-wiecznych Czechowic pod Gliwicami. Dla równowagi wchodzimy też w codzienność: Magdalena Konczewska z wielką wprawą przeprowadza przez historię obuwia dziecięcego w czasach historycznych Europy Środkowo-Wschodniej. W dalszej części numeru trzymamy tradycyjną różnorodność tematów. W „Odkryciach” Marcin Danielewski i Jacek Wrzesiński podsumowują wieloletnie badania na piastowskim grodzisku w Grzybowie. Wracamy też do soboru w Nicei dzięki wywiadowi Magdaleny Czechowskiej z ks. Henrykiem Pietrasem, bo poszukiwania cesarskiego pałacu wciąż trwają. Olga Ignatowska opowiada o Prowadiji-Sołnicacie – mieście zbudowanym na soli, Agnieszka Mączyńska przenosi nas do Egiptu sprzed czasów faraonów, a Szymon Modzelewski i Bohdan A. Kuliński prowadzą odpowiednio przez królewskie Ur i ostatni rejs statku Kyrenia.

Numer zamykają stałe cykle: Jakub Okonek bierze na warsztat KCWR (jeśli nie kojarzycie skrótu – warto nadrobić), a w „Poczcie Odtwórców Polskich” pojawia się najmłodsza sylwetka, jaką dotąd prezentowaliśmy – i nie chodzi o rekonstruowane czasy. W Nowym Roku życzymy wszystkim wspierającym nas osobom wszystkiego dobrego. Nadchodzące miesiące będą dla „Archeologii Żywej” wyjątkowe podwójnie: kolejny numer będzie setnym w historii czasopisma, a jednocześnie minie 30 lat od ukazania się pierwszego numeru. O jubileuszu powiemy więcej już wkrótce w naszych mediach społecznościowych.

Śledź nasze profile na Facebooku, Instagramie, TikToku i YouTube, aby nie przegapić webinarów i dodatkowych materiałów z wykopalisk.

Miłej lektury!

Wybrana literatura

Kiedy byłem małym chłopcem, hej… / Agnieszka Krzemińska

• Pełne zestawienie w książce autorki: KRZEMIŃSKA A. 2025. Homo (nie tylko) sapiens, Kraków.
• MALONEY T.R., DILKES-HALL I.E., VLOK M., OKTAVIANA A.A., SETIAWAN P., PRIYATNO A.A.D., RIRIMASSE M., GERIA I.M., EFFENDY M.A.R., … AUBERT M. 2022. Surgical amputation of a limb 31,000 years ago in Borneo, „Nature”, 609 (7927), s. 547–551, URL: https://doi.org/10.1038/s41586-022-05160-8.
• SANDERS A. 2024. Child and Clay: Fingerprints of a Dual Engagement at Hama, Syria, „Childhood in the Past”, 17 (2), s. 139–148, URL: https://doi.org/10.1080/17585716.2024.2380137.
• HODGKINS J., ORR C.M., GRAVEL-MIGUEL C., RIEL-SALVATORE J., MILLER C.E., BONDIOLI L., NAVA A., LUGLI F., TALAMO S., … NEGRINO F. 2021. An infant burial from Arma Veirana in northwestern Italy provides insights into funerary practices and female personhood in early Mesolithic Europe, „Scientific Reports”, 11 (1), s. 23735, URL: https://doi.org/10.1038/s41598-021-02804-z.
• VALVERDE M.C., QUIRÓS A., DIEZ J., GARCÍA A., GARCÍA R., RODRÍGUEZ L. 2024. The child who lived: Down syndrome among Neanderthals? [dane bibliograficzne częściowo niejasne w przesłanym tekście], „Science Advances”, s. 1–10, URL: https://doi.org/10.1126/sciadv.adn9310.
  (tu potrzebuję potwierdzenia roku, tomu i pełnego tytułu – materiał, który wkleiłeś, jest niekompletny)
• MÜLLER-BECK H., ALBRECHT G. (red.) 1987. Die Anfänge der Kunst vor 30000 Jahren, Stuttgart.
• STEFANOVIĆ S., PETROVIĆ B., PORČIĆ M., PENEZIĆ K., PENDIĆ J., DIMITRIJEVIĆ V., ŽIVALJEVIĆ I., VUKOVIĆ S., JOVANOVIĆ J., … BLAGOJEVIĆ T. 2019. Bone spoons for prehistoric babies: Detection of human teeth marks on the Neolithic artefacts from the site Grad-Starčevo (Serbia), „PLOS ONE”, 14 (12), s. e0225713, URL: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0225713.
• LIMMER L.S., SANTON M., MCGRATH K., HARVATI K., EL ZAATARI S. 2024. Differences in childhood stress between Neanderthals and early modern humans as reflected by dental enamel growth disruptions, „Scientific Reports”, 14 (1), s. 11293, URL: https://doi.org/10.1038/s41598-024-61321-x.
• DUNNE J., REBAY-SALISBURY K., SALISBURY R.B., FRISCH A., WALTON-DOYLE C., EVERSHED R.P. 2019. Milk of ruminants in ceramic baby bottles from prehistoric child graves, „Nature”, 574 (7777), s. 246–248, URL: https://doi.org/10.1038/s41586-019-1572-x.

Jak to z dziećmi bywało, czyli dlaczego nieobecne dzieci wydłużają życie dorosłych? / Krzysztof Borysławski

• PIASECKI E. 1990. Ludność parafii Bejskiej (woj. kieleckie) w świetle ksiąg metrykalnych z XVIII-XX w: studium demograficzne. Warszawa.

Święte dzieci Inków. Śladami rytuału capacocha na szczytach Andów / Dagmara Socha

• ACOSTA J. de 1962. Historia natural y moral de las Indias, wyd. 2, Mexico City.
• BEORCHIA A. 1985. El enigma de los santuarios indígenas de alta montaña, San Juan.
• BESOM T. 2009. Of summits and sacrifice: an ethnohistoric study of Inka religious practices, Austin.
• CIEZA DE LEÓN P. de 2005. Crónica del Perú. El Señorío de los Incas, (red.) F. Pease, Caracas.
• COBO B. 1990. Inca religion and customs, (red.) R. Hamilton, Austin, URL: https://utpress.utexas.edu/books/cobinc (Dostęp: brak danych).
• RAMOS G.A. 1976. Historia de Nuestra Señora de Copacabana, La Paz.
• REINHARD J. 2006. The ice maiden: Inca mummies, mountain gods, and sacred sites in the Andes, Washington DC.
• REINHARD J., CERUTI M.C. 2010. Inca rituals and sacred mountains: a study of the world’s highest archaeological sites, t. 1, Los Angeles.
• SOCHA D., SIECZKOWSKA-JACYNA D. 2025. Inca human sacrifice and sacred pilgrimages: spatial analysis of sites on the Chachani and Pichu Pichu volcanoes, „Antiquity”, 99, e24, https://doi.org/10.15184/AQY.2024.229.
• SOCHA D.M., REINHARD J., CHÁVEZ PEREA R. 2021a. Inca human sacrifices on Misti Volcano (Peru), „Latin American Antiquity”, 32, https://doi.org/10.1017/laq.2020.78.
• SOCHA D.M., REINHARD J., PEREA R.C. 2021b. Inca human sacrifices from the Ampato and Pichu Pichu volcanoes, Peru: new results from a bio-anthropological analysis, „Archaeological and Anthropological Sciences”, 13, s. 1–14, https://doi.org/10.1007/S12520-021-01332-1.
• SOCHA D.M., SYKUTERA M., REINHARD J., CHÁVEZ PEREA R. 2022. Ritual drug use during Inca human sacrifices on Ampato mountain (Peru): results of a toxicological analysis, „Journal of Archaeological Science: Reports”, 43, 103415, https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2022.103415.
• SZEMIŃSKI J., ZIÓŁKOWSKI M. 2021. Mity, rytuały i polityka Inków, wyd. 4, Warszaw

W kubku pochowane. Pochówek dziecięcy kultury przeworskiej z gminy Szadek / Łukasz Antosik, Magdalena Piotrowska

• CZARNECKA K. 1990. Struktura społeczna ludności kultury przeworskiej, Warszawa.
• DĄBROWSKA T. 2008. Młodszy okres przedrzymski na Mazowszu i zachodnim Podlasiu. Zarys kulturowo-chronologiczny, Warszawa.
• GEBHARD R. 1991. Die Fibelnaus dem Oppidum von Manching, Ausgrabungen in Manching 14, Stuttgart.
• GODŁOWSKI K. 1981. Kultura przeworska, [w:] J. Wielowiejski (red.), Prahistoria ziem polskich, t. V: Późny okres lateński i okres rzymski, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, s. 57–134.
• GRYGIEL M. 2018. Chronologia przemian kulturowych w dobie przełomu starszego i młodszego okresu przedrzymskiego na Niżu Polskim, Łódź.
• KASZEWSKA E. 1975. Kultura przeworska w Polsce Środkowej, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”, Seria Archeologiczna 22, s. 194–252.
• MADYDA-LEGUTKO R., RODZIŃSKA-NOWAK J., ZAGÓRSKA-TELEGA J. 2004. Pochówki dzieci z cmentarzyska kultury przeworskiej w Opatowie, stan. 1, woj. śląskie – próba interpretacji, [w:] W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński (red.), Dusza maluczka a strata ogromna, Funeralia Lednickie, Spotkanie 6, Poznań, s. 199–215.
• ZAGÓRSKA-TELEGA J. 2019. Obrządek pogrzebowy ludności kultury przeworskiej nad Liswartą w młodszym i późnym okresie rzymskim, Kraków.
• ŻÓŁKIEWSKI M. 2008. Kilka uwag o pochówkach dzieci, na przykładzie grobów z cmentarzyska kultury przeworskiej w Marcjanowie, pow. Turek, stan. 2, [w:] J. Skowron, M. Olędzki (red.), Kultura przeworska. Odkrycia – interpretacje – hipotezy, Łódź, s. 243–258.

Mali wojownicy? Dziecięce groby z bronią w państwie pierwszych Piastów / Tomasz Kurasiński

• KURASIŃSKI T. 2004. Dziecko i strzała. Z problematyki wyposażania grobów w militaria na terenie Polski wczesnopiastowskiej (XI–XII w.), [w:] W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński (red.), Dusza maluczka, a strata ogromna (= Funeralia Lednickie 6), Poznań, s. 131–141.
• KURASIŃSKI T. 2009. Militaria jako element wyposażenia wczesnośredniowiecznych pochówków dziecięcych – próba interpretacji na przykładzie znalezisk z ziem polskich, „Archeologia Polski”, 64 (2), s. 209–248.
• KURASIŃSKI T. 2021. Wczesnośredniowieczne groby z elementami uzbrojenia na terenie ziem polskich. Materiały do studiów, Warszawa.
• WRZESIŃSKI J., WRZESIŃSKA A. 2007. Groby z uzbrojeniem na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku w Dziekanowicach w Wielkopolsce, [w:] J. Olczak (red.), Studia z dziejów wojskowości, budownictwa, kultury (= Archaeologia Historica Polona 17), Toruń, s. 75–93.
• WRZESIŃSKA A., WRZESIŃSKI J. 1996. Grób z miniaturowym toporkiem z Dziekanowic, gm. Łubowo, woj. poznańskie, stan. 22, „Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne”, 4, s. 197–204.

Piastowskie centrum władzy w Grzybowie / Marcin Danielewski, Jacek Wrzesiński

• BUKO A. 2021. Świt państwa polskiego, Warszawa.
• DANIELEWSKI M. 2021. The stronghold in Grzybowo in the context of interdisciplinary research into the functions of early medieval strongholds from the 10th and 11th centuries, Poznań.
• DANIELEWSKI M. 2024. Archeologia ludności wiejskiej wczesnośredniowiecznego władztwa Piastów w świetle najnowszych badań. Problemy badawcze i postulaty na przyszłość, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 86, s. 7–46.
• DANIELEWSKI M., WRZESIŃSKI J. 2024. Osada podgrodowa w Grzybowie w świetle badań nieinwazyjnych i weryfikacji wykopaliskowej – doniesienia wstępne, „Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne”, 23, s. 121–131.
• KRĄPIEC M. 2022. Analizy dendrochronologiczne, [w:] M. Danielewski, J. Wrzesiński, z udziałem A. Głód (red.), Wczesnośredniowieczny gród w Grzybowie, Warszawa, s. 187–190.
• KURNATOWSKA Z. 2002. Początki Polski, Poznań.
• KURNATOWSKA Z. 2011. Grzybowo pod Wrześnią – potężny gród wczesnopiastowski, „Landform Analysis”, 16, s. 56–58.
• KURNATOWSKA Z., KARA M. 2010. Wczesnopiastowskie Regnum – jak powstało i jaki miało charakter? Próba spojrzenia od strony źródeł archeologicznych, „Slavia Antiqua”, 51, s. 23–96.
• URBAŃCZYK P. 2012. Mieszko Pierwszy tajemniczy, Toruń.

Prowadija-Sołnicata. Miasto soli / Olga Ignatowska

• NIKOLOV V. 2010. Salt and gold: Provadia-Solnitsata and the Varna Chalcolithic cemetery, „Archäologisches Korrespondenzblatt”, 40 (4), s. 487–501.
• NIKOLOV V. 2011a. Provadia-Solnitsata (NE Bulgaria): A salt-producing center of the 6th and 5th millennia BC, [w:] M. Alexianu, O. Weller, R.-G. Curcă (red.), Archaeology and anthropology of salt: a diachronic approach (= BAR International Series 2198), Oxford, s. 59–64.
• NIKOLOV V. 2012. Salt, early complex society, urbanization: Provadia-Solnitsata (5500–4200 BC), [w:] V. Nikolov, K. Bacvarov (red.), Salz und Gold: die Rolle des Salzes im prähistorischen Europa / Salt and Gold: The Role of Salt in Prehistoric Europe, Provadia–Veliko Tarnovo, s. 11–65.
• NIKOLOV V. 2016. The prehistoric salt-production and urban center of Provadia-Solnitsata, Northeastern Bulgaria, „Méditerranée”, 126, DOI: https://doi.org/10.4000/mediterranee.8246.

Nubt i region Nagada. Co było przed starożytnym Egiptem? / Agnieszka Mączyńska

• CIAŁOWICZ K. 1999. Początki cywilizacji egipskiej, Warszawa – Kraków.
• LIPIŃSKA J. 2003. W cieniu piramid, Wrocław.
• KEMP B.J. 2016. Starożytny Egipt. Anatomia cywilizacji, Warszawa.

Bogactwo i horror na królewskim cmentarzu w Ur / Szymon Modzelewski

• BAADSGAARD A., MONGE J., COX S., ZETTLER R.L. 2011. Human sacrifice and intentional corpse preservation in the Royal Cemetery of Ur, „Antiquity”, 85 (327), s. 27–42.
• BAADSGAARD A., MONGE J., ZETTLER R.L. 2012. Bludgeoned, burned, and beautified: Reevaluating mortuary practices in the Royal Cemetery of Ur, [w:] A.M. Porter, G.M. Schwartz (red.), Sacred Killing: The Archaeology of Sacrifice in the Ancient Near East, s. 125–158.
• CRAWFORD H. 2015. Ur: The City of the Moon God, London – New Delhi – New York – Sydney.
• HAFFORD W.B. 2019. The Royal Cemetery of Ur, [w:] S. Tinney, K. Sonik (red.), Journey to the City: A Companion to the Middle East Galleries at the Penn Museum, Philadelphia, s. 195–234.
• HAUPTMANN A., KLEIN S. (red.) 2016. The Royal Tombs of Ur, Mesopotamia: New Investigations, New Results from the Examination of Metal Artifacts and Other Archaeological Finds, „Metalla”, 22 (1).
• WOOLLEY C.H. 1934. Ur Excavations, t. 2: The Royal Cemetery, Oxford.
• ZETTLER R.L., HORNE L. (red.) 1998. Treasures from the Royal Tombs of Ur, Philadelphia.

Kyrenia – wrak statku handlowego sprzed blisko 2500 lat / Bohdan A. Kuliński

• SWINY H., KATZEW M. 1973. The Kyrenia Shipwreck. A Fourth Century B.C. Greek Merchant Ship, [w:] D.J. Blackman (red.), Marine archaeology: proceedings of the twenty-third symposium of the Colston Research Society, London, s. 339–355.
• WOOD A.K. 2016. Okręty starożytnego świata 3000–500 p.n.e., tłum. B. Jóźwiak, Oświęcim.
  Netografia:
• Kyrenia Castle, „North Cyprus Discovery”, URL: https://northcyprusdiscovery.com/kyrenia-castle/ (Dostęp: 12.10.2025).
• Kyrenia II, „Thalassa Municipal Museum”, URL: https://thalassamuseum.org.cy/collection/item/kyrenia-ii (Dostęp: 12.10.2025).

Kultura ceramiki wstęgowej rytej. Pierwsi rolnicy w Europie Środkowej / Jakub Okonek

• CZEKAJ-ZASTAWNY A. 2008. Osadnictwo społeczności kultury ceramiki wstęgowej rytej w dorzeczu górnej Wisły, Kraków.
• HENSEL W. (red.) 1979. Prahistoria ziem polskich: Neolit, t. II, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk.
• JAŻDŻEWSKI K. 1981. Pradzieje Europy Środkowej, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk.
• KACZANOWSKA M., KOZŁOWSKI J.K. 2005. Europa w dobie neolitu, [w:] Wielka Historia Świata, t. 1, Warszawa.
• NIKITIN A.G., STADLER P., KOTOVA N., TESCHLER-NICOLA M., PRICE T.D., HOOVER J., KENNETT D.J., LAZARIDIS I., ROHLAND N., LIPSON M., REICH D. 2019. Interactions between earliest Linearbandkeramik farmers and central European hunter-gatherers at the dawn of European Neolithization, „Scientific Reports”, 9, 19544.