Castra terrae Culmensis. Grody, warownie i zamki krzyżackie na ziemi chełmińskiej

W ostatnich latach nastąpiło wyraźne zainteresowanie architekturą obronną oraz problematyką formowania się systemu obronnego państwa zakonu krzyżackiego. W kontekście prowadzonych badań archeologicznych, zamków krzyżackich na ziemi chełmińskiej powrócił jeden z ciekawszych problemów dotyczący kwestii kontynuacji miejsc wcześniejszego osadnictwa grodowego (pruskiego/słowiańskiego).

Zasada lokowania założeń obronnych wzdłuż arterii komunikacyjnych, na szlakach handlowych wydaje się dziś oczywista. Najstarsze warownie lokowano w miejscach z natury obronnych: na wyniesieniach, wyspach, cyplach i półwyspach, zwłaszcza jeśli było to tereny nadgraniczne bądź położone w pobliżu pustek osadniczych, puszcz i mokradeł. Ich lokalizacja wynikała przede wszystkim z doraźnie formułowanych potrzeb, dostosowanych do warunków osadniczych i komunikacyjnych. Taki system obronny modyfikowano później w związku ze zmieniającymi się warunkami, zwłaszcza strefy przygranicznej powiększanego ciągle terytorium.

ZAPISZ SIĘ DO NEWSLETTERA

No spam guarantee.

Zamki krzyżackie a wcześniejsze założenia

Krzyżacy bez wątpienia wykorzystywali dawne instalacje obronne do nowych celów, zwłaszcza w początkowym etapie podboju i kolonizacji Prus, kiedy możliwości logistyczne i materialne zakonu były ograniczone. Nie wiadomo było jednak, jaki był zasięg adaptacji starszych umocnień i jak wyglądały późniejsze transformacje warowni drewnianych w zamki murowane. Pierwsze założenia obronne były typowymi umocnieniami drewniano-ziemnymi z pierścieniowatymi wałami. Od typowych dla wcześniejszego okresu grodów różniły je jednak zarówno nowe funkcje, jak i szczegóły konstrukcyjne. Przyjmowano, że adaptowanie wcześniejszych założeń obronnych we wczesnym etapie formowania się struktur osadniczych zakonu krzyżackiego w Prusach było powszechne. Jednak badania archeologiczne pokazały, że wcale nie jest to takie oczywiste.

Model terenu zamku w Unisławiu – dron służy dziś nie tylko do zabawy, ale również do celów naukowych. Zdjęcie wykonane z powietrza, po odpowiednim oczyszczeniu, może być równie przydatne jak osławiony LIDAR 1)Oprac. M. Bogacki

Okazało się, że regułą było zakładanie najstarszych, nieregularnych zamków murowanych w miejscach wcześniejszych warowni przedkrzyżackich m.in. w Grudziądzu, gdzie wzgórze zamkowe było zasiedlone już w neolicie i epoce brązu, a bezpośrednio pod zamkiem znajdowała się osada słowiańska, datowana od połowy VII do XII stulecia oraz relikty starszej, drewnianej zabudowy krzyżackiej z połowy XIII w. Z kolei badania młodszych, regularnych zamków Krzyżackich (m.in. w Kowalewie Pomorskim i Radzyniu Chełmińskim), wykazały że powstawały one niemal zawsze w miejscach wcześniej niezasiedlonych… Jak więc było naprawdę?

(…)

(pozostała część w 
Archeologia Żywa 3 (69) 2018)

Archeologia Żywa 3 69 2018
Kliknij na okładkę by zamówić najnowszy numer w najbliższym Empiku

Jest to fragment artykułu „Castra terrae Culmensis. O grodach, warowniach i zamkach krzyżackich na ziemi chełmińskiej?” opublikowanego w numerze „Grody, Zamki, Twierdze” [Archeologia Żywa 3 (69) 2018]. Wszystkie numery dostępne w wersji elektronicznej znajdziecie na:

Marcin Wiewióra

Profesor UMK
Home Page  Researchgate  Academia  LinkedIn 

Archeolog, kierownik Zakładu Archeologii Architektury Instytutu Archeologii UMK w Toruniu, kierownik projektu Castra Terrae Culmensic – na rubieży chrześcijańskiego świata. Interesuje się średniowieczną architekturą obronną i sakralną.

Bogusz Wasik

Doktor Archeologii
Home Page  Academia 

Archeolog architektury, konserwator. Interesuje się budownictwem zamkowym i średniowiecznymi technikami budowlanymi. Aktualnie członek zespołu badawczego "Castra terrae culmensis - na rubieży chrześcijańskiego świata".

Odnośniki:   [ + ]

1. Oprac. M. Bogacki

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *