Negasz, niewielka miejscowość położona w górach północnego Tigraju, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii islamu. To tutaj w 615 r., według tradycji muzułmańskiej i etiopskiej, dotarła grupa pierwszych towarzyszy Proroka Muhammada – jego najbliższych przyjaciół i pierwszych wierzących w jego misję. Naukowcy z Wydziału Kultur Azji i Afryki Uniwersytetu Warszawskiego niedawno zakończyli pierwszą ekspedycję badawczą w tym regionie.
Prorok Muhammad wysłał ich do Etiopii świadomie: mieszkańcy Półwyspu Arabskiego od pokoleń utrzymywali intensywne kontakty handlowe z królestwem Aksum, a on sam znał realia regionu na tyle dobrze, że mógł ufać, iż jego towarzysze znajdą tam bezpieczeństwo. Schronienia udzielił im władca Aksum, określany w źródłach arabskich jako al-Nadżaszi – co pochodzi od etiopskiego słowa nəguś, czyli „król”. Ten gest gościnności stał się symbolem międzyreligijnej solidarności, która przetrwała do dziś.
Współczesny Negasz wciąż żyje tą pamięcią. Chrześcijanie i muzułmanie współistnieją tu w sposób naturalny i przyjazny. To miejsce, w którym historia gościnności nie jest tylko opowieścią, lecz praktyką.
Od planów przerwanych wojną do pierwszej kampanii terenowej
„NeGaSh – Narratives, Guardianship, Sacredness” – projekt badawczy Wydziału Kultur Azji i Afryki Uniwersytetu Warszawskiego miał rozpocząć się znacznie wcześniej, ale wojna domowa w Tigraju uniemożliwiła jakiekolwiek działania. Dopiero w 2023 roku możliwa była pierwsza, jeszcze nieformalna wizyta w regionie. Rok później, w 2024, zespół dotarł do samego Negaszu, przeprowadził rekonesans i zidentyfikował miejsca, które warto zbadać dokładniej. Wreszcie w 2025 roku odbyła się pełnoprawna kampania terenowa – pierwsza w historii wydziału. Projektem kierują dr Zuzanna Augustyniak i prof. Kamil Kuraszkiewicz z WKAiA UW.
To przedsięwzięcie od początku miało charakter interdyscyplinarny; łączy archeologię z etnografią, badaniami historycznymi, botanicznymi, geologicznymi. Polscy naukowcy pracują wspólnie z partnerami z Mekelle University, Tigray Culture and Tourism Bureau oraz Ethiopian Heritage Authority. W regionie wyniszczonym wojną takie inicjatywy mają znaczenie wykraczające poza naukę: tworzą miejsca pracy, wzmacniają lokalne instytucje i przywracają mieszkańcom poczucie sprawczości.
Stary meczet: niewielka budowla o wielkiej historii
Jednym z kluczowych punktów badań jest stary meczet, położony około 300 m na południe od współczesnego miasteczka. Dziś to ruina – jeszcze nie wiemy dokładnie, kiedy meczet uległ zniszczeniu – ale najniższe partie murów przetrwały do naszych czasów. Miał on niecałe 5 m szerokości i nieco ponad 6 m długości. Zbudowano go z nieregularnych, niewielkich kamieni zbieranych na miejscu, w technice typowej dla lokalnych domów mieszkalnych. Przed jego wejściem znajdowała się rozległa brukowana platforma. To tam modlono się, gdy wewnątrz brakowało miejsca, i tam odbywały się niektóre uroczystości.
Wejście znajdowało się pośrodku południowej ściany – było niewidoczne, dopóki nie odsłoniły go wykopaliska. Pośrodku ściany północnej zidentyfikowano mihrab(półkolista lub wieloboczna nisza w ścianie meczetu wskazująca kierunek modlitwy) na planie prostokątnym, rzadki, ale spotykany w najstarszych meczetach Etiopii. Dach, najprawdopodobniej płaski, wspierał się na drewnianej kolumnie. Gdy meczet popadł w ruinę, kolumnę zabrano do jednego z prywatnych domów; stoi tam do dziś, a właściciel z dumą pamięta o jej pochodzeniu. Meczet nie miał minaretu – zamiast tego przy wschodniej ścianie znajdował się niewielki podest dla muezzina, na który prowadziły kamienne schody. Wszystko to odsłonięto podczas prac w grudniu 2025 roku.
ały kompleks otaczał niewysoki mur. W jego obrębie, po stronie wschodniej, znajdowała się wydzielona przestrzeń modlitwy dla kobiet. Poza murem, na północny wschód od meczetu, grupa dużych kamieni – niektóre ustawione pionowo – wyznaczała miejsce spotkań, lokalny medżlis, w którym odbywały się narady i rozmowy.
W trakcie badań archeologicznych natrafiono na fragmenty szkła, koraliki, naczynie ceramiczne, żarna oraz drobne metalowe przedmioty. Jednym z najbardziej intrygujących znalezisk był kamienny moździerz – mógł służyć do przygotowywania kawy lub przypraw, ale dotąd nie natrafiono na znane analogie ani w źródłach archeologicznych, ani etnograficznych. To obiekt, który otwiera więcej pytań, niż daje odpowiedzi. Równolegle prowadzone są badania nad lokalnymi rodzajami kamienia: ich terminologią, pochodzeniem i sposobami wykorzystania. To klucz do zrozumienia lokalnych tradycji budowlanych. Podobnie ważne są analizy roślin użytkowych, które pozwalają odtworzyć codzienne praktyki gospodarcze i rytualne dawnych mieszkańców.
Etnografia: pamięć, współistnienie i codzienność
Badania etnograficzne obejmują dwa komplementarne obszary. Pierwszy dotyczy postaci al‑Nadżasziego i pierwszych muzułmańskich migrantów – ich przybycia, gościnnego przyjęcia i miejsca w lokalnej pamięci – a także dawnego meczetu, jednego z pierwszych w Afryce. Drugi skupia się na współczesnym życiu społecznym: pokojowym współistnieniu chrześcijan i muzułmanów, rolach mężczyzn i kobiet, własności ziemi i codziennych praktykach religijnych. To właśnie te opowieści – żywe, wielogłosowe, przekazywane z pokolenia na pokolenie – pomagają zrozumieć, jak historia Pierwszej Hidżry splata się z teraźniejszością Negaszu.
Dodatkowym aspektem są bliskie i przyjazne relacje między wyznawcami obu religii. Widać je w drobnych gestach – choćby wtedy, gdy lokalna społeczność zadbała, by przy pracach terenowych zatrudnić zarówno chrześcijan, jak i muzułmanów, tak aby każdy miał szansę na zarobek.
Miejsce, które wciąż przyciąga pielgrzymów
Choć stary meczet jest ruiną, pozostaje przestrzenią żywą religijnie. Podczas prac terenowych dotarła tam grupa pielgrzymów z różnych regionów Etiopii, by pomodlić się w miejscu, które uważają za część duchowego dziedzictwa islamu. To przypomnienie, że Negasz nie jest jedynie obiektem badań – to miejsce, które nadal pełni funkcję sakralną.
Negaszu trwa rządowy projekt rewitalizacji, w który polski zespół badawczy aktywnie się włącza. Jedną z propozycji jest stworzenie muzeum i parku archeologicznego, które mogłyby zainteresować pielgrzymów nie tylko z Etiopii, ale z całego świata muzułmańskiego. Dla mieszkańców oznaczałoby to nowe źródła utrzymania i rozwój lokalnej gospodarki. W tym kontekście nawiązano współpracę z İzmir Katip Çelebi Üniversitesi, gdzie pracują specjaliści zajmujący się turystyką halal – stosunkowo nowym, ale bardzo obiecującym kierunkiem. Negasz, jako miejsce o wyjątkowym znaczeniu dla historii islamu, jest idealnym miejscem do rozwijania takiego modelu turystyki.
Afrykanistka specjalizująca się w studiach etiopskich, z interdyscyplinarnym podejściem łączącym antropologię, historię i gender studies. Jej prace koncentrują się na ewolucji norm społecznych i prawnych w Etiopii, ze szczególnym uwzględnieniem męskości, tożsamości kulturowej i zwyczajów małżeńskich. Podejmuje również tematykę etiopskiej diaspory, zwłaszcza w Egipcie, oraz szerzej — kwestie płci i seksualności w społeczeństwach afrykańskich. Od 2023 r. współkieruje projektem NeGaSh.
Archeolog, egiptolog, profesor w Zakładzie Egiptologii Wydziału Kultur Azji i Afryki UW, kieruje Polsko-Egipską Misją Archeologiczną Saqqara. Jego głównie zainteresowania badawcze obejmują Egipt w III tysiącleciu p.n.e., ze szczególnym uwzględnieniem władzy królewskiej z jej atrybutami i manifestacjami, administracji państwowej i kadry urzędniczej oraz kontaktów z terenami ościennymi w czasach Starego Państwa. Od 2023 r. współkieruje projektem NeGaSh.
