Najnowsze wyniki badań zębów z jaskini Stajnia pozwoliły zidentyfikować co najmniej siedmiu neandertalczyków sprzed około 120–92 tys. lat. To najstarsza tak dobrze rozpoznana grupa z obszaru na północ od Karpat i rzadki przypadek, gdy z jednego stanowiska można odtworzyć fragment dziejów populacji w tej części Europy.
Jaskinia Stajnia od lat zajmuje szczególne miejsce na mapie paleolitu ziem dzisiejszej Polski. Leży między Mirowem a Bobolicami, na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, i od dawna wiadomo było, że zachowała ślady obecności neandertalczyków. Problem polegał na tym, że samo stanowisko jest trudne w badaniach. Osady w jaskini były przemieszane przez procesy mrozowe, częściowe zapadanie się sedymentu i późniejsze zaburzenia. To oznacza, że ząb znaleziony w jednej warstwie nie musi pochodzić dokładnie z tego samego momentu, z którego pochodzi otaczająca go ziemia. Już wcześniej publikowano stąd pierwsze dane genetyczne, a w 2021 roku potwierdzono, że zęby rzeczywiście należały do Homo neanderthalensis.
Najnowsze badania, opublikowane w 2026 roku w czasopiśmie „Current Biology”1PICIN A., HAJDINJAK M., NOWACZEWSKA W., BLAAUW M., BAYLISS A., FEWLASS H., HEATON T.J., REIMER P.J., SOUTHON J.R., … TALAMO S. 2026. First multi-individual Neanderthal mitogenomes from north of the Carpathians, „Current Biology”, DOI: https://doi.org/10.1016/j.cub.2026.03.069., objęły aż dziewięć neandertalskich zębów, z których udało się uzyskać osiem pełnych lub niemal pełnych genomów mitochondrialnych. Dzięki temu badacze mogli stwierdzić, że materiał ze Stajni nie pochodzi od jednego neandertalczyka, lecz od co najmniej siedmiu. To istotne, bo przy tak złożonej stratygrafii stanowiska bez analiz DNA nie dałoby się tego ustalić z podobną pewnością. Trzy próbki miały ponadto identyczne mitochondrialne DNA, co wskazuje na wspólną linię matczyną i sugeruje bliskie pokrewieństwo. Tym samym po raz pierwszy możemy mówić o niewielkiej grupie obejmującej zarówno dzieci, jak i dorosłych.
Starsze niż sądziliśmy?
Europa Środkowo-Wschodnia wciąż jest dużo słabiej reprezentowana w badaniach kopalnych i genetycznych niż zachód kontynentu. Autorzy podkreślają, że choć stanowisk archeologicznych z tego obszaru nie brakuje, nadal należą do rzadkości. Jaskinia Stajnia częściowo wypełnia tę lukę.
Zespół połączył analizę budowy zębów, próby datowania radiowęglowego i badania mitochondrialnego DNA. Materiał genetyczny pozyskiwano w warunkach laboratoryjnych przeznaczonych do pracy z kopalnymi szczątkami, a następnie sekwencjonowano i sprawdzano pod kątem autentyczności oraz możliwego współczesnego zanieczyszczenia. Badacze nie poprzestali jednak na samym DNA. Równie ważna była analiza anatomiczna nowo opisanych zębów, należących zarówno do dzieci, jak i dorosłych. Ich cechy dobrze mieszczą się w znanej zmienności neandertalczyków, dzięki czemu dane genetyczne i antropologiczne wzajemnie się tu uzupełniają.
Wiek zębów ze Stajni oszacowano dwutorowo: za pomocą datowania radiowęglowego oraz porównania mitochondrialnego DNA z materiałem innych neandertalczyków. Mówiąc najprościej, badacze sprawdzili, jak wiele zmian genetycznych nagromadziło się w badanych próbkach i jak wypadają one na tle innych znanych znalezisk. To pozwoliło oszacować ich miejsce w czasie nawet tam, gdzie zwykłe datowanie nie dawało pewnego wyniku. Ostatecznie wszystkie analizowane próbki powiązano z okresem MIS 5, cechującym się początkowo ciepłym klimatem, który później przechodzi w chłodny związany z okresem zlodowacenia, co daje przedział późnego plejstocenu od około 119,7 do 92,5 tys. lat temu. To znacznie starszy obraz, niż sugerowały niektóre wcześniejsze interpretacje odkrytych układów nawarstwień, wskazujące na wiek sprzed około 46 tys. lat. Autorzy pokazują też, dlaczego części dat radiowęglowych nie można traktować dosłownie. Dwa zęby dały stosunkowo młode wyniki, ale uznano je za zniekształcone przez współczesny węgiel, najpewniej pochodzący ze środków konserwujących użytych podczas lub po wykopaliskach.
Między Kaukazem a zachodnią Europą
Równie interesujące są wnioski dotyczące szerszych powiązań neandertalczyków ze Stajni. Ich mitochondrialne DNA okazało się najbliższe liniom znanym z północnego Kaukazu, południowo-wschodniej Francji i Półwyspu Iberyjskiego. To ważna wskazówka, bo sugeruje, że ta gałąź matczyna nie była zjawiskiem lokalnym, ograniczonym do jednego regionu, lecz była kiedyś szeroko rozpowszechniona w różnych częściach Europy i zachodniej Eurazji. Autorzy łączą ten obraz z okresem MIS 5, kiedy populacje neandertalczyków mogły utrzymywać rozleglejsze kontakty, a ich przemieszczanie się nie było epizodem wyjątkowym, lecz elementem szerszej dynamiki zasiedlania kontynentu. W tym ujęciu obszar na północ od Karpat przestaje wyglądać jak peryferium neandertalskiego świata, a zaczyna jawić się jako ważny fragment większej sieci powiązań populacyjnych.
Nie oznacza to jednak, że neandertalczycy od Hiszpanii po Kaukaz tworzyli jedną zwartą, jednolitą populację. Mitochondrialne DNA pokazuje wyłącznie dziedziczenie w linii matczynej, a więc odsłania tylko jeden wycinek historii biologicznej. Można dzięki niemu uchwycić dalekie pokrewieństwa i kierunki powiązań, ale nie da się na tej podstawie odtworzyć całej struktury populacji ani wszystkich kontaktów między grupami. Dlatego autorzy piszą raczej o szerokim rozpowszechnieniu pewnej linii mitochondrialnej i o dużej łączności populacji, niż o pełnej jednorodności neandertalczyków w tej części świata.
Polski wkład
Za publikacją stoi szeroki międzynarodowy zespół badaczy, którym kierował prof. Andrea Picin, a współkoordynowała go prof. Sahra Talamo, oboje z Uniwersytetu Bolońskiego. Ważną część tego grona stanowili również naukowcy z Polski, związani z Uniwersytetem Wrocławskim, Uniwersytetem Śląskim, Uniwersytetem Medycznym im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, Państwowym Instytutem Geologicznym oraz Instytutem Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Wśród nich znaleźli się dr hab. Wioletta Nowaczewska, dr Marcin Binkowski, dr Pawel Dąbrowski, dr hab. prof. UWr Adrian Marciszak, dr Paweł Socha, prof. dr hab. Krzysztof Stefaniak, dr Marcin Żarski, prof. dr hab. Andrzej Wiśniewski i prof. dr hab. Adam Nadachowski.
Najważniejsze w tej pracy jest to, że po raz pierwszy udało się uchwycić niewielką grupę neandertalczyków z obszaru na północ od Karpat i wpisać ją w szerszą historię populacji żyjących od Kaukazu po zachodnią Europę. Dzięki temu jaskinia Stajnia przestaje być tylko ważnym polskim stanowiskiem archeologicznym, a staje się jednym z istotnych punktów odniesienia dla badań nad dziejami neandertalczyków w Europie Środkowo-Wschodniej.
Źródło: czasopismo „Current Biology” (cell.com)
Przypisy
- 1PICIN A., HAJDINJAK M., NOWACZEWSKA W., BLAAUW M., BAYLISS A., FEWLASS H., HEATON T.J., REIMER P.J., SOUTHON J.R., … TALAMO S. 2026. First multi-individual Neanderthal mitogenomes from north of the Carpathians, „Current Biology”, DOI: https://doi.org/10.1016/j.cub.2026.03.069.
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Post-doc w Katedrze Antropologii Instytutu Biologii Środowiskowej Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst”
