Gdańscy archeolodzy odkrywają cmentarzysko w Ciepłem

Ciepłe to mała nadwiślańska wieś w Pomorskiem, położona dwa kilometry na północny wschód od Gniewu w powiecie tczewskim. To właśnie tam archeolodzy przebadali, metr po metrze, wczesnośredniowieczne cmentarzysko, użytkowane od X/XI do połowy XII wieku. Obecnie trwają badania i specjalistyczne analizy, które pozwolą odkryć tajemnice nekropolii.

Cmentarzysko w Ciepłem jest wyjątkowe na tle nekropolii
z okresu wczesnego średniowiecza. Tym, co wyróżnia je najbardziej, jest
obecność grobów z X/XI wieku, w których pochowano przedstawicieli elit
wyposażonych w luksusowe przedmioty, między innymi ekskluzywną broń, części
rzędu końskiego czy przybory kupieckie.

Historia odkrycia w Ciepłem sięga początku XX wieku. W
1900 roku robotnicy pracujący przy budowie kolei wąskotorowej na odcinku Gniew
– Wielkie Walichnowy znaleźli przypadkowo pięć grobów. Kustosz Westpreußisches Provinzial-Museum Danzig
(Zachodniopruskiego Muzeum Prowincjonalnego w Gdańsku), dr Paul Kumm uznał
znalezisko za niezwykłe i jeszcze w tym samym roku podjął badania ratownicze,
podczas których odkryto kolejny pochówek. Na podstawie wyposażenia złożonego w grobach
stwierdzono, że dwóch zmarłych pochodziło ze Skandynawii. Niestety na
przestrzeni dziesięcioleci zaginęły zarówno zabytki, jak i dokumentacja
archeologiczna sporządzona przez zespół dra Kumma.

Dopiero po przeszło 100 latach archeolodzy wrócili do
badań nad cmentarzyskiem w Ciepłem. W 2004 roku,
przy okazji budowy sieci kanalizacyjnej w gminie Gniew, zespół pod
kierownictwem Zdzisławy Ratajczyk z Muzeum Archeologicznego w Gdańsku natrafił
na trzy groby szkieletowe. To pozwoliło wyznaczyć miejsce do dalszych,
systematycznych badań. Prace wykopaliskowe prowadzono w Ciepłem przez sześć
sezonów badawczych, jednak na ogół były one zakrojone na niewielką skalę.
Wreszcie w roku 2018 Muzeum Archeologiczne w Gdańsku złożyło wniosek o
dofinansowanie projektu w ramach programu „Ochrona zabytków archeologicznych”.
Ministerstwo przyznało środki w łącznej kwocie ponad 153 tys. zł (całkowita
wartość zadania wynosi ponad 196 tys. zł) na opracowanie naukowe tej wyjątkowej
nekropolii.

Badania cmentarzyska w Ciepłem były nie lada wyzwaniem
dla archeologów. Stanowisko położone na pofałdowanej wysoczyźnie morenowej,
przylegającej do dna doliny Wisły, niszczało wskutek erozji gleby. Do
destrukcji doprowadziła także wieloletnia uprawa roli, w tym głęboka orka.
Współcześnie największym zagrożeniem dla zabytków są amatorzy poszukiwania
skarbów, wyposażeni w czułe wykrywacze metalu. Niektóre szkielety są tak
spróchniałe, że rozsypują się podczas wyjmowania z grobu. Dlatego wysiłki
archeologów zmierzają do objęcia stanowiska prawną ochroną konserwatorską.

Obecnie wiemy, że cmentarzysko było
użytkowane w dwóch etapach. W pierwszej fazie (lata około 1000–1030) w
centralnej części cmentarza w siedmiu grobach, tak zwanych komorowych,
pochowano ośmioro zmarłych. Ze względu na charakter obrządku pogrzebowego oraz
nadzwyczajne nagromadzenie dóbr luksusowych, można stwierdzić, że niewątpliwie byli
to przedstawicieli ówczesnych elit. W drugiej fazie (lata około 1075–1150)
cmentarz był użytkowany przez lokalną społeczność, która grzebała zmarłych zgodnie
z obowiązującymi wówczas regułami – w niewielkich jamach usytuowanych najczęściej
na osi wschód–zachód. Groby charakteryzowały się standardowym dla tego
okresu wyposażeniem. Liczniejsze dary – takie jak: kabłączki skroniowe, obrączki, kolie paciorków
szklanych – znajdowały się w pochówkach żeńskich oraz dziecięcych. Na stanowisku
odkryto również nieliczne groby ciałopalne.

Grób nr 43 w trakcie eksploracji (ryc. Z. Ratajczyk / MAG)

Największe zainteresowanie wzbudzają
pochówki z czasów przypadających na początki formowania się państwa polskiego.
Od dziesiątków lat cmentarzysko w Ciepłem jest istotnym argumentem w dyskusji
nad obecnością Skandynawów na ziemiach polskich. W środowisku naukowym ugruntował
się pogląd, że w odkrytym w 1900 roku grobie pochowano wojownika z Europy
Północnej.

Dzięki dofinansowaniu, jakie Muzeum
Archeologiczne w Gdańsku uzyskało od Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa
Narodowego, archeolodzy mogą opracować dotychczasowe wyniki badań cmentarzyska
w Ciepłem w sposób kompleksowy. Do niedawna realizacją projektu zajmowała się
Zdzisława Ratajczyk, doświadczona badaczka średniowiecza. Jednak nie było jej
dane dokończyć dzieła, odeszła przedwcześnie wskutek niespodziewanej choroby. Obowiązki
związane z koordynacją projektu przejął Sławomir Wadyl.

– Głównym celem projektu jest całościowe
opracowanie wyników badań cmentarzyska i udostępnienie ich w postaci planowanej
monografii stanowiska. Jego efekty zostaną przedstawione na konferencji
naukowej podsumowującej realizację projektu – mówi Sławomir Wadyl z Muzeum
Archeologicznego w Gdańsku.

Zdjęcie lotnicze okolicy cmentarzyska (ryc. M. Bogacki)

Działania
podjęte w ramach opracowania obejmują wszystkie rodzaje badań i analiz dostępne
współczesnej nauce. Poza skrupulatnymi analizami odkrytych reliktów obrządku
pogrzebowego i wyposażenia grobowego prowadzone są wielodyscyplinarne analizy,
wykonywane przez doświadczonych specjalistów z wiodących ośrodków naukowych. Pozwolą
one jak najpełniej i wieloaspektowo poznać tajemnice osób pochowanych w
Ciepłem. Na szczególną uwagę zasługują zwłaszcza prowadzone badania DNA,
analizy stabilnych izotopów strontu, które powinny przynieść odpowiedź na
pytanie, skąd pochodziły pochowane na cmentarzysku osoby.

Badania dostarczą niewątpliwie wartościowej wiedzy o dziejach Pomorza. Cmentarzysko w Ciepłem jest świadectwem przemian kulturowych zachodzących na tym terenie w XI i XII wieku. Widać na przykład, jak zmieniał się rytuał pogrzebowy – od kremacji do inhumacji, czyli od palenia do grzebania zwłok.

Źródło: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku

Doktor Archeologii | strona

Archeolog i historyk, adiunkt w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku. Prowadzi badania dotyczące wczesnośredniowiecznych dziejów ziem pruskich, wschodniej części Pomorza oraz tzw. pogranicza słowiańsko-bałtyjskiego. Obecnie realizuje projekt „Ciepłe, gmina Gniew, stanowisko 6. Opracowanie, analizy i publikacja materiałów z wczesnopiastowskiego cmentarzyska”.

Popularyzator | strona | + wpisy

Kierownik Działu Promocji i Komunikacji Wizualnej w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku. Z wykształcenia filolog polski, kulturoznawca. Jego największą pasją jest przekładanie opracowań archeologicznych na język zrozumiały dla każdego.

A może jeszcze...

Dodaj komentarz

Ocena przepisu