Najnowsze wnioski z badań nad metalowymi formami odlewniczymi pokazują, że odpowiedź na tytułowe pytanie brzmi: tak – choć nie zawsze i nie bez trudności. Ślady zużycia, analiza technik wykonania oraz kontekst znalezisk dowodzą, że formy te mogły być faktycznie używane do wielokrotnego odlewania metalowych przedmiotów. Nowe dane weryfikują jednocześnie wcześniejsze hipotezy.
Dr Kamil Nowak z Austriackiego Instytutu Archeologicznego w Wiedniu skatalogował i przeanalizował ponad 25 znalezisk metalowych form z terenów dzisiejszej Polski, datowanych głównie na późną epokę brązu i początki epoki żelaza. W większości przypadków bazował na informacjach dostępnych w literaturze – zwłaszcza w zakresie analiz chemicznych. Dane te uzupełnił o własne obserwacje dostępnych znalezisk.
Część ustaleń przedstawionych w najnowszym opracowaniu stanowi rozwinięcie wcześniejszych badań prowadzonych wspólnie przez dr. Kamila Nowaka, prof. Justynę Baron i prof. Beatę Miazgę, opublikowanych w artykule poświęconym formie odlewniczej z Gaju Oławskiego1BARON J., MIAZGA B., NOWAK K. 2014. Functions and contexts of Bronze Age metal casting moulds from Poland, „Bulletin de la Société préhistorique française”, 111 (2), s. 325–338.. Wówczas zaprezentowano przekrojową analizę wybranych znalezisk, jednak od tego czasu przybyło wiele nowych odkryć, które pozwoliły na ponowną systematyzację i pogłębioną interpretację tego typu artefaktów. Nowe wnioski opublikowano w naukowym periodyku „Archeologia Polski“2NOWAK K. 2025. Metalowe formy odlewnicze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza z obszaru Polski. Aktualny stan badań, „Archeologia Polski”, 70, s. 17–54, https://doi.org/10.23858/APol70.2025.02.
Metalowe formy – trwałe narzędzia odlewnika
Badacz wyróżnia trzy podstawowe typy form odlewniczych:
- Formy trwałe – wykonywane z materiałów odpornych na wielokrotne zalewanie (np. z kamienia lub ze stopów miedzi). Pozwalają na wiele odlewów.
- Formy półtrwałe – ceramiczne (gliniane), pozwalają na kilka odlewów zanim ulegną zużyciu.
- Formy jednorazowe – przeznaczone tylko do pojedynczego odlewu; należą tu formy z piasku oraz precyzyjne formy ceramiczne używane przy odlewie z „traconym woskiem”.
Nowe badania koncentrują się na pierwszej kategorii – metalowych formach trwałych, datowanych głównie na późną epokę brązu i wczesną epokę żelaza (ok. 1350–450 lat p.n.e.).
Metalowe formy odlewnicze, wykonane najczęściej z brązu (stop miedzi z cyną) lub miedzi, służyły w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza do odlewania różnych wyrobów – m.in. siekier z tulejką, ozdób czy broni. W przeciwieństwie do jednorazowych form ceramicznych (związanych z metodą „traconego wosku”) były to trwałe, wielokrotnego użytku „matryce” zdolne wytrzymać wysoką temperaturę roztopionego metalu.
W ostatnich latach liczba znalezisk takich form w Polsce znacząco wzrosła m.in. dzięki intensywnym poszukiwaniom z użyciem wykrywaczy metali. Mimo to, przed pracami Nowaka brakowało pełnego opracowania katalogu tych zabytków i systematycznej analizy ich kontekstów odkrycia.
Ślady użycia i eksperymenty
Na wielu formach widoczne są wyraźne ślady kontaktu z gorącym metalem: pęknięcia termiczne i mechaniczne uszkodzenia. Takie obserwacje, uzupełnione badaniami eksperymentalnymi, pozwalają stwierdzić jednoznacznie: przynajmniej część metalowych form rzeczywiście była używana do odlewania brązu. Choć istnieją ograniczenia technologiczne – np. ryzyko zespawania się odlewu z formą – to przy odpowiednim przygotowaniu (rozgrzanie formy, izolacja sadzą, odpowiednie ustawienie) możliwe było wykonanie nawet kilkudziesięciu odlewów bez zniszczenia narzędzia.
Ryzyko uszkodzenia formy przy kontakcie z roztopionym metalem sprawiło, że część badaczy sugerowała inne zastosowania form metalowych. Wśród nich najczęściej wymienia się wykorzystanie ich jako matryc do wykonywania modeli woskowych, wykorzystywanych następnie w technice na wosk tracony. Dr Nowak dopuszcza takie możliwości, podkreślając, że w praktyce mogły funkcjonować różne strategie technologiczne, zależnie od lokalnych tradycji i potrzeb.
Gdzie odkrywane są formy odlewnicze?
Zebrane znaleziska rozkładają się nierównomiernie – najwięcej form odkryto w zachodniej Polsce, najmniej na wschodzie. Taką samą tendencję widać w całej Europie Środkowej. W sumie dr Nowak zarejestrował ponad 200 znalezisk metalowych form odlewniczych w Europie, najwięcej we Francji, Wielkiej Brytanii i Niemczech. Choć pojawiają się one głównie w kontekście inwentarzy skarbów przedmiotów metalowych, znane są też znaleziska z osad i pojedyncze znaleziska.
Autor dostrzega możliwość, że formy te mogły być nośnikami dodatkowych znaczeń. Ich deponowanie w tzw. krajobrazach liminalnych, jak tereny podmokłe, może sugerować związek z praktykami o charakterze ofiarnym. Ich obecność w nietypowych miejscach interpretowana jest jako dowód na rytualne znaczenie ich depozycji. Autor podchodzi do tych interpretacji ostrożnie, zwracając uwagę na różnorodność kontekstów ich odkrywania i konieczność dalszych badań.
Mimo wzrostu liczby odkryć, kolekcja form znanych z obszaru Polski wciąż pozostaje jednak skromna na tle Francji czy Wysp Brytyjskich. Może to wynikać z różnych czynników: odmiennych tradycji metalurgicznych, stanu badań lub praktyk recyklingu.
Znaczenie dla archeologii technologii
Badania dr. Kamila Nowaka pokazują, jak wiele można dowiedzieć się o pradziejowych technologiach dzięki precyzyjnej analizie pojedynczego typu znalezisk. Choć metalowe formy odlewnicze były głównym przedmiotem jego opracowania, autor podkreśla ich szersze znaczenie. Metalowe formy odlewnicze są nie tylko narzędziami pracy, ale też mogą być kluczem do zrozumienia organizacji produkcji, zasięgu kontaktów i stopnia specjalizacji w społecznościach epoki brązu i żelaza.
Źródło: profil projektu MMA Metal – Metalurgia – Archeologia (facebook.com), „Archeologia Polski” (https://journals.iaepan.pl/)
Przypisy
- 1BARON J., MIAZGA B., NOWAK K. 2014. Functions and contexts of Bronze Age metal casting moulds from Poland, „Bulletin de la Société préhistorique française”, 111 (2), s. 325–338.
- 2NOWAK K. 2025. Metalowe formy odlewnicze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza z obszaru Polski. Aktualny stan badań, „Archeologia Polski”, 70, s. 17–54, https://doi.org/10.23858/APol70.2025.02
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Post-doc w Katedrze Antropologii Instytutu Biologii Środowiskowej Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst”
