Po ponad 80 latach od zakończenia wojny archeolodzy natrafili na Starym Cmentarzu Jenieckim w Łambinowicach na zespół grobów, który może być długo poszukiwaną kwaterą polskich żołnierzy wziętych do niewoli przez Niemców. W jednym z pochówków odnaleziono guziki z polskim orłem oraz połówkę wojskowego znaku tożsamości używanego przez żołnierzy Wojska Polskiego podczas kampanii wrześniowej 1939 r.
Odkrycia dokonano podczas badań prowadzonych od czerwca 2026 r. na Starym Cmentarzu Jenieckim w Łambinowicach, w powiecie nyskim na Opolszczyźnie. W jednym z wykopów archeolodzy odsłonili dwa rzędy prostokątnych jam grobowych, częściowo zachowanych w kamiennych obstawach. Do szczegółowego rozpoznania wybrano trzy groby. We wszystkich natrafiono na szczątki osób pochowanych w trumnach.
Najważniejsze znaleziska pochodziły z grobu oznaczonego numerem 4. Badacze odkryli w nim guziki mundurowe wz. 28/33, na kilku nadal widoczny był polski orzeł, oraz połowę aluminiowego nieśmiertelnika wz. 31. Był to wojskowy znak tożsamości stosowany przez żołnierzy Wojska Polskiego podczas kampanii wrześniowej. Umieszczone na nim informacje mogą pozwolić na rozpoznanie zmarłego, dlatego przedmiot został zabezpieczony i przekazany do konserwacji. Zestaw odkrytych przedmiotów pozwala z dużym prawdopodobieństwem łączyć pochówek z żołnierzem Wojska Polskiego. Układ sąsiednich jam może wskazywać, że nie jest to odosobniony pochówek, lecz fragment większej kwatery. Na tym etapie badacze zachowują jednak ostrożność. Odkrycie stanowi bardzo mocną przesłankę, ale nie oznacza jeszcze, że narodowość wszystkich osób pochowanych w obu rzędach została ostatecznie potwierdzona. Odpowiedzi mają przynieść konserwacja nieśmiertelnika, analiza zabytków oraz badania antropologiczne i sądowo-medyczne szczątków.
Badaniami kieruje dr Dawid Kobiałka, archeolog z Katedry Archeologii Historycznej i Bronioznawstwa Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, specjalizujący się w archeologii sądowej, archeologii zbrodni oraz materialnych śladach współczesnych konfliktów. Prace prowadzą wspólnie Centralne Muzeum Jeńców Wojennych oraz Stowarzyszenie Przyjaciół Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych, przy udziale archeologów, antropologów i specjalistów medycyny sądowej.
Obóz, przez który przeszło co najmniej 70 tys. Polaków
Znaczenie odkrycia staje się wyraźniejsze, gdy spojrzymy na skalę kompleksu obozowego Lamsdorf – taką nazwę miejscowość nosiła do 1945 roku. Już podczas wojny prusko-francuskiej w latach 1870–1871 na obrzeżach miejscowego poligonu utworzono obóz dla około 6 tys. francuskich jeńców. Zmarłych chowano na wydzielonym cmentarzu, który w kolejnych dziesięcioleciach powiększano. Podczas I wojny światowej przez Lamsdorf przeszło nawet 90 tys. jeńców, a około 7 tys. nie przeżyło niewoli. Najtragiczniejszy rozdział rozpoczął się jednak w 1939 r. W rejonie Lamsdorf działał wówczas jeden z największych niemieckich kompleksów obozów jenieckich Wehrmachtu w Europie. W latach 1939–1945 przetrzymywano w nim łącznie około 300 tys. ludzi różnych narodowości, z których około 40 tys. zmarło.
Pierwszymi jeńcami przywożonymi tutaj podczas II wojny światowej byli żołnierze Wojska Polskiego. Trafiali do Lamsdorf już od 3 września 1939 r., a do października przez obóz przeszło około 43 tys. uczestników kampanii wrześniowej. Początkowo nie było przygotowanej infrastruktury: jeńcy spali w namiotach i dawnych stajniach poligonowych, a obozowe baraki dopiero budowano. Do wiosny 1940 r. polscy żołnierze byli jedyną grupą jeńców przetrzymywaną w kompleksie. Później wielu przeniesiono w głąb nazistowskich Niemiec lub zwolniono, lecz część nadal przebywała w Lamsdorf. Kolejna duża grupa Polaków pojawiła się jesienią 1944 r. Po upadku powstania warszawskiego do obozu skierowano około 6 tys. jego uczestników, przede wszystkim żołnierzy Armii Krajowej, wśród nich mężczyzn, kobiety i osoby niepełnoletnie. Łącznie przez Lamsdorf mogło przejść nawet 70 tys. Polaków. Wiadomo, że część z nich zmarła, ale zachowana dokumentacja nie pozwala ustalić dokładnej liczby. Poszczególne szacunki mówią o liczbach od kilku do kilkuset osób. Do rozpoczęcia tegorocznych badań nie znano lokalizacji ani jednego grobu polskiego żołnierza zmarłego w kompleksie podczas II wojny światowej.
Od zdjęcia lotniczego do wykopu
Odkrycie prawdopodobnej „polskiej kwatery” nie było dziełem przypadku. Prace poprzedziło porównanie dokumentów archiwalnych i historycznych zdjęć lotniczych z wynikami wcześniejszych sezonów archeologicznych. Na tej podstawie wytypowano miejsca, w których mogły zachować się nieoznaczone mogiły, a następnie założono niewielkie wykopy sondażowe. Tegoroczne prace są bowiem kolejnym etapem badań rozpoczętych w 2022 r. Wcześniejsze połączenie archeologii, historii, etnografii, teledetekcji i badań geofizycznych doprowadziło do odnalezienia nieoznaczonej kwatery włoskich jeńców. W 2023 r. rozpoznano pierwsze groby i znaleziono nieśmiertelniki, a podczas kolejnych prac podjęto szczątki 60 włoskich żołnierzy zmarłych w Lamsdorf w latach 1943–1944. Zachowane numery obozowe oraz kwerendy archiwalne pozwoliły ustalić ich tożsamość. Sukces ten potwierdził, że podobna metodologia może pomóc również w poszukiwaniu Polaków.
Tegoroczny sezon przyniósł zresztą więcej wyników niż prawdopodobna „polska kwatera”. Badacze doprecyzowali położenie masowych grobów jeńców radzieckich przy zachodniej granicy Starego Cmentarza Jenieckiego. Odsłonili również nieoznaczoną kwaterę około 40 pojedynczych grobów, najpewniej pochodzących z okresu I wojny światowej. W innym wykopie, przypuszczalnie związanym z II wojną światową, natrafiono na szczątki co najmniej dwóch osób ułożone bez zachowania porządku anatomicznego, noszące ślady spalenia i działania dużej siły. Kim byli zmarli i w jakich okolicznościach doszło do zniszczenia ich szczątków, na razie nie wiadomo.
Badania mają potrwać do 24 lipca 2026 r. Są realizowane w ramach dwóch projektów: „Las umarłych? Poszukiwania grobów jeńców wojennych w Miejscu Pamięci Narodowej w Łambinowicach”, finansowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, oraz projektu „W poszukiwaniu grobów Polaków w Miejscu Pamięci Narodowej w Łambinowicach”, dofinansowanego przez Samorząd Województwa Opolskiego.
Źródło: strona Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych (www.cmjw.pl)
Więcej o badaniach w Łambinowicach
O wcześniejszych wynikach badań archeologicznych prowadzonych na terenie dawnego kompleksu obozowego Lamsdorf pisaliśmy szczegółowo w dwóch numerach „Archeologii Żywej”.
„Sześćdziesięciu z Lamsdorf”
„Archeologia Żywa” 2/2024
Pierwszy artykuł o poszukiwaniach nieoznaczonych mogił oraz odkryciu grobów Giovanniego Paravidino i Luigiego Norcia.
„Sześćdziesięciu z Lamsdorf. Cz. 2”
„Archeologia Żywa” 1/2025
Odkrycie, przebadanie i identyfikacja kwatery 60 włoskich jeńców zmarłych w Lamsdorf w latach 1943–1944.
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst Archeologii Żywej”
