kultura pucharów lejkowatych (KPL)

Kultura pucharów lejkowatych (w skrócie KPL, a po angielsku Funnelbeaker culture) była jedną z najważniejszych archeologicznych kultur neolitycznych Europy, rozwijającą się na obszarze od dolnego Łaby po środkową Wisłę w IV tysiącleciu p.n.e. Powstała w wyniku połączenia elementów lokalnych kultur neolitycznych i mezolitycznych, takich jak kultura lendzielska i kultura Ertebølle, wprowadzając rolnictwo i hodowlę na obszary dotychczas zamieszkane przez społeczności łowiecko-zbierackie.

Charakterystyczne cechy i wyroby
Główną cechą tej kultury były charakterystyczne naczynia z lejkowatym wylewem, wykorzystywane m.in. w pochówkach w dolmenach. Najbardziej rozpoznawalnymi zabytkami są puchary i amfory z lejkiem oraz przedmioty kamienne i miedziane, takie jak topory i sztylety, świadczące o rozwiniętej technologii obróbki surowców. Kultura pucharów lejkowatych zapisała się w historii także dzięki pierwszym w Europie pojazdom kołowym, o czym świadczy odkrycie na naczyniu z Bronocic w Polsce najstarszego wyobrażenia wozu (ok. 3500–3350 p.n.e.).

Osadnictwo i gospodarka
Osady tej kultury początkowo były najczęściej zakładane w pobliżu wybrzeży, w regionach wcześniej zamieszkanych przez kulturę Ertebølle. Ludność zajmowała się głównie hodowlą bydła, owiec, świń i kóz, a także uprawą prymitywnych zbóż na niewielkich polach. Na terenach pozbawionych krzemienia, takich jak Skandynawia, importowano surowiec z regionu Gór Świętokrzyskich, co świadczy o rozbudowanej sieci wymiany. Najsłynniejszym stanowiskiem związanym z wydobyciem krzemienia pasiastego, są Krzemionki i okoliczne pola górnicza.

Obrządek pogrzebowy i religia
Kultura ta zasłynęła z budowy megalitycznych grobowców, takich jak słynne grobowce kujawskie, określane czasem jako „polskie piramidy”. Groby były miejscem składania ofiar, m.in. ceramiki, biżuterii z bursztynu i narzędzi z krzemienia. Kulturowo znana jest także z rytualnego składania narzędzi z krzemienia w wodzie oraz budowy ośrodków kultowych otoczonych palisadami i fosami, takich jak Sarup na wyspie Fionia.

Zanik i znaczenie
Kultura pucharów lejkowatych stopniowo ustępowała pod wpływem kultury ceramiki sznurowej i kultury amfor kulistych na południowych i wschodnich obrzeżach. Analizy genetyczne wykazały złożone relacje między społecznościami tej kultury a późniejszymi kulturami neolitycznymi, wskazując na mieszankę genetyczną z ludnością o większym udziale dziedzictwa łowiecko-zbierackiego, zwłaszcza w Skandynawii. Kultura pucharów lejkowatych jest kluczowa dla badań nad prehistorią Europy, gdyż stanowiła jeden z pierwszych etapów migracji neolitycznych rolników na północ kontynentu.

Artykuły na stronie czasopisma „Archeologia Żywa” opisujące badania i odkrycia związane z kulturą pucharów lejkowatych