Projekt „Kruche ślady przeszłości. Wrocław i Gdańsk w świetle znalezisk szklanych od XIV do XVII wieku” ma na celu zbadanie sieci handlowych oraz charakteru lokalnej produkcji szkła w dwóch ważnych ośrodkach miejskich późnego średniowiecza i wczesnej nowożytności. Badacze spróbują ustalić, skąd trafiały do Wrocławia i Gdańska szklane naczynia i ozdoby, jakie ośrodki produkcyjne zaopatrywały oba miasta oraz jak zmieniały się te powiązania od połowy XIV do połowy XVII wieku.
Kierownik projektu
dr Sylwia Siemianowska
Instytucja realizująca
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Czas realizacji
2026–2027
Finansowanie
Dofinansowano przez Narodowe Centrum Nauki w ramach programu SONATA 21 (nr projektu 2025/59/D/HS3/02656)
Opis projektu
Szkło jest jednym z najbardziej interesujących świadectw życia dawnych miast. Przez stulecia stanowiło nie tylko przedmiot codziennego użytku, lecz także towar o znacznej wartości, wyznacznik statusu społecznego oraz świadectwo dalekosiężnych kontaktów handlowych. Zmiany jego form, technologii produkcji i składu chemicznego pozwalają dziś archeologom śledzić przepływ towarów, ludzi, wiedzy i nowych technologii.
Porównanie Wrocławia i Gdańska w projekcie „Kruche ślady przeszłości. Wrocław i Gdańsk w świetle znalezisk szklanych od XIV do XVII wieku” nie jest przypadkowe. Oba miasta leżały na przecięciu ważnych szlaków lądowych i wodnych, korzystały z handlu dalekosiężnego i należały do Hanzy. Jednocześnie funkcjonowały w odmiennych strefach gospodarczych: Gdańsk był związany przede wszystkim z obszarem bałtyckim, natomiast Wrocław ze strefą sudecko-karpacką i szlakami prowadzącymi w głąb Europy Środkowej. Jednym z pytań projektu jest więc to, czy oba ośrodki zaopatrywały się w szkło z tych samych centrów produkcyjnych, czy też ich kontakty handlowe rozwijały się niezależnie. Ramy chronologiczne badań obejmują okres od drugiej połowy XIV do połowy XVII wieku. Początek wyznacza czas włączenia Gdańska i Wrocławia do struktur Hanzy, natomiast koniec przypada na okres pokoju westfalskiego z 1648 roku i przemian polityczno-gospodarczych zachodzących w Europie w połowie XVII wieku.
Podstawę badań stanowią przede wszystkim zabytki szklane (naczynia i elementy biżuterii) odkrywane podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych w różnych częściach Wrocławia i Gdańska. Analizowane kolekcje znajdują się m.in. w zbiorach Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu, Muzeum Archeologicznego w Gdańsku oraz Muzeum Gdańska. Szkło zostanie przebadane zarówno pod względem formy i stylistyki, jak i zastosowanych technologii. Szczególnie istotnym elementem projektu będą analizy składu chemicznego. Spośród badanych zabytków wybranych zostanie około 300 fragmentów szkła, które zostaną poddane specjalistycznym analizom z wykorzystaniem skaningowej mikroskopii elektronowej z mikroanalizą rentgenowską (SEM-EDS) oraz spektrometrii mas z plazmą sprzężoną indukcyjnie i ablacją laserową (LA-ICP-MS). Wyniki pozwolą określić różnice technologiczne pomiędzy poszczególnymi grupami zabytków i mogą pomóc w identyfikacji ich miejsc produkcji.
Badania archeologiczne i laboratoryjne zostaną uzupełnione analizą źródeł historycznych, m.in. ksiąg kupieckich, rejestrów celnych, rachunków miejskich i dokumentów handlowych. Połączenie tych danych pozwoli spojrzeć na szklane zabytki nie tylko jako na pojedyncze przedmioty, lecz także jako świadectwa funkcjonowania dawnych sieci handlowych i miejskich społeczności. Rezultaty projektu mają umożliwić odtworzenie wybranych aspektów życia gospodarczego i społecznego Wrocławia i Gdańska oraz lepsze poznanie ich kontaktów z innymi regionami Europy. Badania dostarczą także nowych informacji na temat historycznych technologii produkcji szkła i przemian zachodzących na rynku tych wyrobów. Jednym z efektów projektu będzie również stworzenie bazy danych i kolekcji referencyjnej zabytkowego szkła, która w przyszłości będzie mogła służyć do porównywania materiałów pochodzących z innych stanowisk archeologicznych i ośrodków miejskich.
Projekt zakłada również szerokie upowszechnianie wyników badań. Planowane są publikacje naukowe, wykłady popularnonaukowe, seminaria specjalistyczne oraz udostępnienie internetowej bazy danych. Dzięki temu „kruche ślady przeszłości” staną się źródłem wiedzy nie tylko dla archeologów i specjalistów zajmujących się dawnym szkłem, lecz także dla wszystkich zainteresowanych historią Wrocławia, Gdańska i europejskich kontaktów handlowych.
