Archeologia to dziedzina, którą każdy może zacząć odkrywać, niezależnie od wcześniejszej wiedzy. Wystarczy odpowiednio napisana książka, by przenieść się w fascynujący świat przeszłości i zrozumieć, czym zajmują się archeolodzy. Oto lista 10 tytułów, które w przystępny sposób wprowadzą Was w tę niezwykłą dziedzinę.
1. C.W. Ceram, „Bogowie, groby i uczeni”
Mamy wrażenie, że umieszczenie innej książki na pierwszym miejscu niż „Bogowie, groby, uczeni. Tajemnice archeologii” C.W. Cerama unieważniłoby wszystkie pozostałe propozycje. Klasyka literatury archeologicznej, przedstawiająca historię największych odkryć od starożytności po XIX wiek. Lekka narracja sprawia, że to dobra lektura na początek. Podejrzewamy, że jest ona głównym powodem, dla którego znaczny procent osób zdecydował się lata temu na archeologiczne studia. Nie sposób też zauważyć inspiracji tym tytułem w innych publikacjach.
Spis treści
Kolejnym stwierdzeniem wystawiamy się co prawda na krytykę, ale nie jest ona jednak idealna (czy jednak takowa w ogóle istnieje?). Pierwsze wydanie miało miejsce w 1949 roku i mimo kolejnych odświeżonych wersji, widać jak wiele się od tego czasu zmieniło. Zarówno w stanie naszej wiedzy jak i podejściu do archeologii, zabytków i badań wykopaliskowych. Nie uświadczymy też w niej pradziejów barbarzyńskiej Europy, w tym ziem dzisiejszej Polski, ponieważ autor skoncentrował się na kulturach śródziemnomorskich w starożytności – Mezopotamia, Grecja, Egipt i prekolumbijskich Ameryk. Aktualnie też w Polsce trudno z jej dostępnością. Ostatnie wydanie miało miejsce w 2011 roku.
2. A. KRZEMIŃSKA, „GRODY, GARNKI I UCZENI”
Na ziemiach polskich nie ma spektakularnych piramid, ale nie brakuje tajemnic ukrytych w ziemi. Agnieszka Krzemińska w książce „Grody, garnki i uczeni. O archeologicznych tajemnicach ziem polskich” w przystępny i wciągający sposób prezentuje najnowsze odkrycia i teorie dotyczące przeszłości ziem polskich. Autorka, absolwentka archeologii i ceniona popularyzatorka nauki, zaprasza czytelników w podróż przez niezwykłe zagadki historii – od najstarszego bumerangu świata odkrytego w jaskini Obłazowej, przez badania DNA Piastów, aż po poszukiwania włosów Mikołaja Kopernika.
Ta książka to idealny wybór dla wszystkich, którzy chcą rozpocząć przygodę z archeologią Polski. Łączy ona solidną wiedzę z lekkim stylem, dzięki czemu zadowoli zarówno laików, jak i bardziej doświadczonych pasjonatów. Chociaż szata graficzna jest przyjemna, marzymy o ewentualnym drugim wydaniu z większymi, kolorowymi ilustracjami, które dodatkowo wzbogaciłyby tę niezwykłą opowieść. Niestety na razie to tylko nasza niespełniona prośba. Książka zdobyła tytuł „Najważniejszej Książki 2022” w plebiscycie „Archeologiczne Sensacje 2022”.
3. A. BUKO, „ŚWIT PAŃSTWA POLSKIEGO”
Okoliczności i czas narodzin państwa polskiego fascynowały od dawna. Wydarzenia tamtych lat, odnotowane przez zachodnich kronikarzy, ukazują postać Mieszka – wodza podejmującego wraz z braćmi walki toczone ze zmiennym szczęściem na zachodniej rubieży późniejszego państwa. Nieliczne i lakoniczne zapiski źródłowe dotyczą rodu, który w ciągu zaledwie kilku lat – zapewne między 962 a 966 rokiem – wyprowadził swoje władztwo do politycznej wielkości. Książka „Świt państwa polskiego” Andrzeja Buko to obszerne podsumowanie tego kluczowego okresu poprzedzającego rządy Piastów.
Choć język może wydawać się miejscami zbyt naukowy, a odpowiedzi na niektóre pytania pozostają niepewne, autor zgromadził imponującą ilość materiału, rzucając światło na wiele niejasnych kwestii. Sam prof. Buko przyznaje, że nie do końca wie, do kogo książka jest adresowana. My jednak wiemy – to pozycja obowiązkowa dla wszystkich pasjonatów wczesnego średniowiecza, zarówno naukowców i studentów, jak i każdego, kto chce poznać korzenie rodu Piastów i początki Polski. Książka zdobyła tytuł „Najważniejszej Książki 2021” w plebiscycie „Archeologiczne Sensacje 2021”.
4. SERIA STAROŻYTNA WYDAWNICTWA POZNAŃSKIEGO
To trochę naciągniecie zasad, ale dobrych książek do polecenia nigdy za wiele. Seria Starożytna Wydawnictwa Poznańskiego to cykl popularnonaukowych książek poświęconych historii i kulturze starożytnych cywilizacji. W jej ramach ukazało się już 8 pozycji w tym m.in.: „Hieroglify egipskie. Mowa bogów” Andrzeja Ćwieka – wprowadzenie do świata egipskich hieroglifów, ich historii i znaczenia, „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” Szymona Zdziebłowskiego – analiza budowy i historii Wielkiej Piramidy w Gizie oraz „Bestie antyku. Potwory i demony w starożytnym świecie Greków i Rzymian” Anny Jankowiak – opowieść o mitologicznych stworzeniach i ich roli w kulturze antycznej.
Seria ta stanowi cenne źródło wiedzy dla osób zainteresowanych starożytnością, oferując zarówno solidne opracowania, jak i lekkie, przystępne przewodniki po codziennym życiu dawnych cywilizacji. Każda z książek jest na różnym poziomie i dla bardziej zaznajomionych z tematem większość może stanowić zbyt podstawowe podsumowanie, dla początkujących są jednak doskonałym i aktualnym wprowadzeniem w świat starożytnej Grecji, Rzymu czy Egiptu.
5. J. Źrałka, „Majowie.Na tropie wielkiej cywilizacji Ameryki Środkowej”
Majowie to znacznie więcej niż monumentalne piramidy ukryte w tropikalnym lesie, tajemnicze inskrypcje i opowieści o rzekomym „końcu świata”. Jarosław Źrałka, archeolog od lat prowadzący badania w Gwatemali, przedstawia dzieje tej cywilizacji od jej narodzin ponad cztery tysiące lat temu, przez rozkwit wielkich miast, wojny i przemiany polityczne, aż po hiszpańską konkwistę i współczesność. Sporo miejsca poświęca przy tym życiu codziennemu, religii, rytuałom, pismu, sztuce oraz temu, co o Majach mówią najnowsze badania archeologiczne.
To szczególnie dobra propozycja dla osób, które po pierwszych lekturach chcą zobaczyć archeologię „w działaniu”. Autor nie tylko opowiada o wynikach badań, ale pokazuje również, jak z fragmentów zabytków, inskrypcji, danych laboratoryjnych i kolejnych odkryć budowana, a czasem całkowicie zmieniana jest nasza wiedza o przeszłości. Dodatkowym atutem jest perspektywa badacza doskonale znającego teren i uczestniczącego w polskich projektach archeologicznych w Gwatemali. Jeśli ktoś oczekuje od archeologii historii rodem z filmów akcji, to Meksyk i Gwatemala są naprawdę w stanie takich dostarczyć. Książka ukazała się w 2026 roku, więc jest też jedną z najnowszych pozycji na naszej liście, stanowi też tylko z jedną z pozycji popularnonaukowej serii ARCHEO Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego – pozostałe również warto sprawdzić.
6. K. CZONSTKE-ŚWIĄTKOWSKA, „MIAŁA STRÓJ BOGATY MALOWANY W RÓŻNE ŚWIATY”
Kolejna pozycja na liście będące gratką dla fanów wczesnośredniowiecznych ziem Polski i sąsiednich regionów nad Bałtykiem. Mowa o katalogu wystawy autorstwa Karoliny Czonstke-Świątkowskiej, prezentowanej premierowo w oddziale Muzeum Archeologicznego w Gdańsku na Grodzisku w Sopocie. Katalog, podobnie jak wystawa, przedstawia imponujący zbiór blisko 750 unikatowych muzealiów jubilerskich z Polski, Litwy, Łotwy, obwodu kaliningradzkiego oraz Danii. Wiele z tych eksponatów pokazano publicznie po raz pierwszy, a liczne, duże ilustracje czynią tę książkę cennym źródłem wiedzy nie tylko dla naukowców, ale też miłośników historii, a szczególnie rekonstruktorów.
Nie raz ubolewaliśmy nad tym, że wspaniałe książki o tematyce archeologicznej są ilustrowane małymi, często czarno-białymi zdjęciami. Zarzuty te kierowaliśmy nawet wobec niektórych pozycji na tej liście. Dobra szata graficzna ma jednak naszym zdaniem ogromne znaczenie. Tym bardziej cieszy nas, że zabytki wczesnośredniowiecznych Słowian, Bałtów i Skandynawów możemy podziwiać na pełnoformatowych i kolorowych ilustracjach! Aby jednak nie było tak idealnie – czasem przydałaby się skala, by móc zorientować się rozmiarach przedmiotów. Książka zdobyła tytuł „Najważniejszej Książki 2023” w plebiscycie „Archeologiczne Sensacje 2023”.
7. D. Ławecka, „Wstęp do archeologii”
„Wstęp do archeologii” Doroty Ławeckiej jest dokładnie tym na co wskazuje tytuł. Od momentu premiery w 2000 roku stanowi podstawową lekturę wszystkich studentów, ukazując jak wygląda prawdziwa archeologia. Nie ta znana z filmów, gier czy powieści historycznych. Nie uświadczymy w niej romantycznych historii o XIX-wiecznych podróżnikach odkrywających starożytne grobowce, a następnie wywożących dziedzictwo kulturowego jakiegoś kraju, by wzbogacić zbiory muzealne u siebie. Dowiemy się za to wszystkich podstawowych informacji w jaki sposób odkrywamy nowe stanowiska, dokumentujemy zabytki, jak je analizujemy i skąd wiemy jak są stare.
Na polskim rynku wydawniczym, choć możliwe, że istnieją inne podręczniki stanowiące kompendium wiedzy na temat tego jak prowadzone są badania archeologiczne, to ten jest z reguły wskazywany jako pierwszy. Nie wiemy skąd wynikają niskie oceny w recenzjach – może z frustracji spowodowanej niezaliczonym egzaminem? Na pewno jest to książka, po którą powinien sięgnąć każdy kto zastanawia się nad wyborem studiów, po przeczytaniu pozycji ukazujących wyidealizowany obraz archeologii. Niestety zarówno ta książka, jak i zagraniczna alternatywa w postaci twórczości Colina Renfrew pt. „Archeologia. Teorie, metody, praktyka” są trudno dostępne.
8. R. W. Sykes, „Krewniacy. Życie, miłość, śmierć i sztuka neandertalczyków”
„Krewniacy” Rebecci Wragg Sykes to fascynujący przewodnik po życiu i zdolnościach neandertalczyków, który burzy stereotypy o ich prymitywności. Autorka dowodzi, że nasi bliscy krewni byli ciekawymi świata wynalazcami, zdolnymi do przystosowania się do trudnych warunków i przetrwania przez ponad 300 000 lat w czasach dynamicznych zmian klimatycznych.
Książka odkrywa ich zaskakujące podobieństwo do Homo sapiens: umiejętność planowania, współpracy, altruizm, poczucie estetyki, wyobraźnię, a nawet możliwe pragnienie transcendencji. Z bogactwem danych naukowych „Krewniacy” przedstawiają neandertalczyków jako istoty wyjątkowe, a jednocześnie bliskie nam bardziej, niż mogłoby się wydawać. To głęboka, inspirująca opowieść o naszej wspólnej spuściźnie, która dla neandertalczyków jest tym, czym „Sapiens” Harariego dla Homo sapiens. Obie pozycje do polecenia osobom zainteresowanym najstarszymi dziejami i epoką kamienia.
9. ArcheoKids. Kreatywny podręcznik młodego archeologa
Propozycja wyjątkowa, bo przeznaczona dla najmłodszych Czytelników, która w angażujący sposób wprowadza dzieci w fascynujący świat archeologii. Stworzona przez doświadczonych archeologów i zilustrowana przez włoskiego rysownika Stefana Tognetti, łączy naukę z zabawą. Książka zaprasza młodych odkrywców w podróż dookoła świata, przedstawiając słynne odkrycia, takie jak Pompeje, Machu Picchu czy Terakotowa Armia, a także oferuje wyjątkowy dodatek poświęcony polskiej archeologii wraz z mapą rodzimych skarbów.
Archeokids zachęca do aktywności – ćwiczenia są proste, kreatywne i odstresowujące, a wszystko to w domowym zaciszu lub w terenie. Ostrzegamy jednak rodziców: ta książka może rozbudzić prawdziwą pasję do nauki i skutecznie odciągnąć dzieci od ekranów. Gotowi na wielką przygodę? Przygotujcie się na nowe odkrycia i nie bójcie się pobrudzić rąk! Polskie wydanie opracowano we współpracy z zespołem „Archeologicznych Warsztatów” oraz naszą redakcję czasopisma „Archeologia Żywa”.
10. „THE PAST SOCIETIES. POLISH LANDS FROM THE FIRST EVIDENCE OF HUMAN PRESENCE TO THE EARLY MIDDLE AGES”
Na koniec propozycja zdecydowanie bardziej wymagająca i przeznaczona przede wszystkim dla osób, które mają już za sobą pierwsze spotkania z archeologią i porządnie władają językiem angielskim. Pięciotomowe „The Past Societies. Polish Lands from the First Evidence of Human Presence to the Early Middle Ages” to monumentalna synteza archeologii ziem dzisiejszej Polski: od najstarszych śladów obecności człowieka, przez paleolit, neolit, epokę brązu i żelaza, okres wpływów rzymskich, aż po wczesne średniowiecze i około 1000 rok. Łącznie to ponad 1800 stron przygotowanych przez kilkudziesięciu specjalistów.
Nie jest to pozycja na zupełny początek, ale dla bardziej zaawansowanych czytelników trudno wskazać lepszą i nowszą syntezę pradziejów ziem dzisiejszej Polski. Problemem pozostają język angielski, zaporowa cena oraz dostępność całego pięciotomowego kompletu. Na ten moment jest zresztą zupełnie niedostępna w sprzedaży. Na szczęście wielu autorów udostępniło swoje rozdziały bezpłatnie na profilach naukowych, m.in. w serwisach Academia.edu i ResearchGate. Zebraliśmy odnośniki do dostępnych tekstów w naszym zestawieniu, dzięki czemu z dużą częścią tej publikacji można zapoznać się bez konieczności zdobywania całego kompletu. Jeśli ktoś chce już nie tylko poczytać o efektownych odkryciach, ale naprawdę uporządkować sobie wiedzę o pradziejach ziem polskich i zobaczyć, jak współczesna archeologia rekonstruuje przemiany całych społeczeństw, trudno o lepszy kolejny krok.
Na dobry początek i na później
Nie ma jednej książki, która byłaby idealnym wprowadzeniem do całej archeologii. Jedne najlepiej pokazują historie wielkich odkryć i badaczy, inne pozwalają zrozumieć metody pracy archeologów, jeszcze inne prowadzą przez konkretne epoki, regiony i cywilizacje. Dlatego w naszym zestawieniu znalazły się zarówno lekkie książki popularnonaukowe, jak i podręczniki, katalogi oraz znacznie bardziej wymagające opracowania. Nie trzeba też czytać ich po kolei. Na początek warto po prostu wybrać temat, który najbardziej Was interesuje: pradzieje ziem polskich, początki państwa Piastów, Majowie, hominidy czy starożytny Egipt. Jeśli złapiecie bakcyla, prędzej czy później i tak zaczniecie sięgać po coraz bardziej specjalistyczne opracowania.
A jeśli chcecie regularnie dostawać porcję dobrze opracowanej archeologii bez konieczności samodzielnego przekopywania się przez dziesiątki publikacji, komunikatów i nowych badań, najprostszym rozwiązaniem jest prenumerata „Archeologii Żywej”. W każdym numerze zbieramy najciekawsze odkrycia, wyniki badań i teksty, które pomagają zrozumieć nie tylko co odkryto, ale też dlaczego ma to znaczenie.
Szczególnie polecamy!
Zamów jubileuszowe wydanie 100. numeru „Archeologii Żywej” – papierowe z dostawą do domu albo pobierz wersję cyfrową.
Wydanie papierowe dostępne jest również w salonach Empik, Kolporter, Garmond i Inmedio. Rozpocznij prenumeratę →
Archeolog, doktor nauk inżynieryjno-technicznych, popularyzator. Pierwsza osoba, z którą powinno się kontaktować w sprawie patronatów i ewentualnej współpracy z „Archeologią Żywą”. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury materialnej późnego średniowiecza i wykorzystania nowoczesnych technologii w archeologii. Pasjonat multimediów i gier komputerowych. Prowadzący cyklu cotygodniowych popularnonaukowych webinarów pt. „Kontekst Archeologii Żywej”
