Çatalhöyük w ostatnich stuleciach swego istnienia

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Druga połowa VII tys. BC na Bliskim Wschodzie przynosi powolny kres cywilizacji neolitycznej, zanikanie wielkich ośrodków o charakterze protomiejskim oraz przemieszczanie się ich mieszkańców na wcześniej niezasiedlone obszary. W efekcie tego procesu pierwsze społeczności rolnicze pojawiły się na Bałkanach, aby stamtąd dotrzeć na pozostałe obszary Europy. Procesy, które wówczas zachodziły miały charakter uniwersalny i dotknęły nieomal wszystkich obszarów Bliskiego Wschodu w tym jedno z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych – Çatalhöyük.

Dotychczasowy neolityczny model życia, oparty na osiadłym trybie życia, udomowieniu roślin i zwierząt i szeregu innowacji technolo­gicznych, z których najważniejsza była ceramika, ulegał daleko idącym przekształceniom, wyzna­czając początki nowego ładu i porządku społecz­nego. Wyznacza go przede wszystkim pojawienie się zindywidualizowanych i autonomicznych jednostek społecznych, co doprowadziło do fundamentalnego przebudowania sposobów zdobywania pożywienia oraz powstania odmien­nych form i praktyk wierzeniowych1)Düring B. S., Marciniak A., 2006, Households and communities in the central Anatolian Neolithic, Archaeological Dialogues 12/2: 165–187..

BADAJĄC SCHYŁKOWY OKRES ÇATALHÖYÜK

Osada w Çatalhöyük, położona w środkowej Anatolii, była jednym z bardzo niewielu wielkich neolitycznych ośrodków protomiejskich, które przetrwały do końca neolitu. Przeprowadzone tam w ostatnich latach badania poznańskich archeologów wydatnie przyczyniły się do roz­poznania tego procesu, w szczególności zaś początków zmian, które wyznaczały nowy etap jego rozwoju i które doprowadziły w końcu do jego upadku.

Osada została założona ok. 7100 BC i była nieprzerwanie zasiedlona do ok. 5950 BC. Od­krył ją w 1958 roku brytyjski archeolog James Mellaart, który w początkach lat sześćdziesią­tych przeprowadził tam czteroletnie badania wykopaliskowe. Çatalhöyük stało się nieomal natychmiast jednym z najbardziej znanych stano­wisk neolitycznych na świecie, głównie za sprawą spektakularnych malowideł na ścianach domów ze scenami figuralnymi oraz bogato dekorowanych ich wnętrz. W 2012 roku stanowisko wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

W latach 1993-2017 badania w Çatalhöyük były prowa­dzone przez interdyscyplinarny zespół badaczy, kierowany przez prof. Iana Hoddera. Integralną częścią projektu były prace badawcze poznańskiej misji archeologicznej, trwające nieprzerwanie od 2001 r. Prowadzone były w kilku etapach, a od swego początku skoncentrowały się na problematyce ostatniego okresu zamieszkania osady oraz przyczyn i mechanizmów jej upadku. Badania w latach 2012-2017 obejmowały niebadaną wcześniej część tellu2)Tell – typ stanowiska archeologicznego, mającego postać sztucznie usypanego wzgórza, powstałego w efekcie nawarstwiania się na siebie ...continue, określoną mianem TPC (Team Poznań Connection). Jest ona położna pomiędzy strefą TP – badaną przez polską misję wykopaliskową w poprzedniej dekadzie i wykopami Mellaarta z lat sześćdziesiątych a strefą południową, obej­mującą sekwencję rozwoju osady od momentu jej założenia. Obszar TPC wyznaczają 4 wykopy o łącznej powierzchni ok. 150 m².

Figurka kobiety z południowo–wschodniego pomieszczenia domu 150 3)Fot. Jason Quinlan

BOGATE DOMY I ICH ZABUDOWA

Badania w strefie TPC w Çatalhöyük po­zwoliły na uchwycenie ostatniego etapu wznoszenia bogatych domów, co miało miej­sce w latach 6400-6300 BC i było równoznaczne z końcem fazy klasycznej funkcjonowania osady, oraz rozpoznanie charakteru jej późniejszej zabu­dowy, do momentu opuszczenia tellu w samych początkach VI tys.BC 4)Marciniak A. 2015. A new perspective on the Central Anatolian Late Neolithic. The TPC Area excavations at Çatalhöyük, in The Archaeology of ...continue.

Późnoklasyczny dom był zamieszkiwany przez kilka pokoleń, co wymagało jego wielokrotnego przebudowywania. Był większy niż poprzednie, posiadał szereg platform, ław i pieców, był nie­zwykle zadbany a jego ściany pokrywano malo­widłami zawierającymi motywy geometryczne, do dekoracji platform i ław wykorzystywano zaś bukraniony. Jego użytkowanie nosiło znamiona zachowań ceremonialnych. Zmarli byli grzebani pod platformami a ich liczba przekraczała znacz­nie wielkość grupy mieszkańców. Opuszczenie domów było przemyślanym aktem i wiązało się z szeregiem dobrze zaplanowanych działań kończących się intencjonalnym zasypaniem jego wnętrza. Największym i najbardziej bogatym w badanej strefie był dom 150. Jego powierzchnia sięgała ok. 50 m2 i został przynajmniej cztero­krotnie znacząco przebudowany. Wszystkie ściany zostały starannie otynkowane, a większość z nich była pokryta geometrycznymi malowidłami.

Okres po opuszczeniu domów musiał wiązać się z dużymi perturbacjami. Pozostałości zasypanych uprzednio bogatych domów doraźnie wykorzy­stywano, a w ich wnętrzach rozpalano paleniska, w których przygotowywano pożywienie. Krótko potem podjęto próbę wzniesienia solidnych bu­dowli z cegieł suszonych, odwołujących się do tradycji architektonicznych z minionego okresu.

PRÓBA ODBUDOWY OSADY

Domy, o zachowanej powierzchni sięgającej nie­omal 70 m2, miały solidne i starannie wykonane mury i zostały podzielone na szereg oddzielonych od siebie pomieszczeń. Brak zachowanych pod­łóg oraz opuszczenie domów po zaledwie ok. 15 latach, na co wskazują wyniki modelowania bayesowskiego podobnych budowli w sąsiadującej strefie TP 5)Marciniak A. 2015. A new perspective on the Central Anatolian Late Neolithic. The TPC Area excavations at Çatalhöyük, in The Archaeology of ...continue, pozwalają przypuszczać, że pomimo dużych nakładów pracy związanych z budowli, nie były one trwale wykorzystywane jako siedziby mieszkalne.

Nieudana próba odbudowy osady wiązała się z dalszymi kłopotami lokalnej społeczności. Za­miast dużych domów z cegły suszonej, przez około 150 lat wznoszono lekkie konstrukcje szałasowe w obrębie przestrzeni zajmowanej wcześniej przez postklasyczne domy. Znajdowane tam paleniska i warstwy śmietnikowe wskazują jednoznacznie, że pewne grupy mieszkańców pozostały na miejscu, aczkolwiek charakter ich bytowania diametralnie różnił się od minionego okresu i nie wiadomo, czy miał stały czy jedynie czasowy charakter. Po tym trudnym okresie podjęto ostatnią już próbę powrotu do stałej zabudowy. Wznoszone wówczas domostwa miały ok. 50-70 m2, ale były nieomal całkowicie pozbawione zabudowy wewnętrznej. W szczególności nie wznoszono już ław i platform a zmarli przestali być grzebani pod podłogami. Warto dodać, że te dwa ostatnie etapy zamieszkiwania osady zostały rozpoznane jedynie w północnej części strefy TPC. Pozwala to wnosić, że ostatnie 250-300 lat w historii osady przyniosły nie tylko fundamentalne zmiany w sposobach bytowania mieszkańców, ale wiązały się z zasadniczym zmniejszeniem się jej liczby.

Pochówek kobiety z nienarodzonym dzieckiem pod wschodnią platformą domu 150 6)© Çatalhöyük Research Project

ZMARLI I ZWYCZAJE ICH GRZEBANIA

Jedną z bardziej frapujących praktyk, które miały miejsce na osadzie w Çatalhöyük, było grzebanie zmarłych pod podłogami domów. Warto dodać, że podpodłogowe pochówki zmarłych nie przeszkadzały mieszkańcom w ich dalszym zamieszkiwaniu. Zwyczaj ten zakoń­czył się dosyć gwałtowanie i w dość zagad­kowych…

(…)

Jest to fragment artykułu „Jak umierało miasto. Çatalhöyük w ostatnich stuleciach swego istnienia”
(pozostała część w 
Archeologia Żywa 4 (70) 2018)

Patrycja Filipowicz
Home Page  Researchgate  Academia  LinkedIn 

Archeolog, obecnie pracuje w Instytucie Archeologii UAM w Poznaniu w ramach europejskiego projektu ALIGNED: Quality-centric, Software and Data Engineering. Od 2005 roku uczestniczy w badanich wykopaliskowych neolitycznego stanowiska Çatalhöyük w Turcji.

Katarzyna Harabasz
Academia  Twitter  LinkedIn 

Doktorantka w Zakładzie Teorii i Metod w Archeologii Instytutu Archeologii UAM w Poznaniu. Swoje zainteresowania wiąże z szeroko pojętą archeologią funeralną. Od 2012 roku uczestniczy w badaniach wykopaliskowych neolitycznej osady w Çatalhöyük.

Arkadiusz Marciniak

Profesor Archeologii
Home Page  Researchgate  Academia 

Profesor archeologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jest kierownikiem badań wykopaliskowych w Çatalhöyük. Specjalizuje się w problematyce neolitu bliskowschodniego i europejskiego, zajmuje się konceptualizacją badań nad przeszłością społeczną oraz jest twórcą społecznej zooarcheologii.


  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Odnośniki:   [ + ]

1. Düring B. S., Marciniak A., 2006, Households and communities in the central Anatolian Neolithic, Archaeological Dialogues 12/2: 165–187.
2. Tell – typ stanowiska archeologicznego, mającego postać sztucznie usypanego wzgórza, powstałego w efekcie nawarstwiania się na siebie reliktów kolejnych osad zakładanych w tym samym miejscu
3. Fot. Jason Quinlan
4, 5. Marciniak A. 2015. A new perspective on the Central Anatolian Late Neolithic. The TPC Area excavations at Çatalhöyük, in The Archaeology of Anatolia. Recent Discoveries (2011-2014), S. R. Steadman & G. McMahon (red.),Volume I. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 6-25.
6. © Çatalhöyük Research Project

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

css.php