Jak upadało miasto. Çatalhöyük w ostatnich stuleciach swego istnienia

  • 198
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Druga połowa VII tys. BC na Bliskim Wschodzie przynosi powolny kres cywilizacji neolitycznej, zanikanie wielkich ośrodków o charakterze protomiejskim oraz przemieszczanie się ich mieszkańców na wcześniej niezasiedlone obszary.

W efekcie tego procesu pierwsze społeczności rolnicze pojawiły się na Bałkanach, aby stamtąd dotrzeć na pozostałe obszary Europy. Procesy, które wówczas zachodziły miały charakter uniwersalny i dotknęły nieomal wszystkich obszarów Bliskiego Wschodu w tym jedno z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych – Çatalhöyük.

Dotychczasowy neolityczny model życia, oparty na osiadłym trybie życia, udomowieniu roślin i zwierząt i szeregu innowacji technolo­gicznych, z których najważniejsza była ceramika, ulegał daleko idącym przekształceniom, wyzna­czając początki nowego ładu i porządku społecz­nego. Wyznacza go przede wszystkim pojawienie się zindywidualizowanych i autonomicznych jednostek społecznych, co doprowadziło do fundamentalnego przebudowania sposobów zdobywania pożywienia oraz powstania odmien­nych form i praktyk wierzeniowych1)Düring B. S., Marciniak A., 2006, Households and communities in the central Anatolian Neolithic, Archaeological Dialogues 12/2: 165–187..

BADAJĄC SCHYŁKOWY OKRES ÇATALHÖYÜK

Osada w Çatalhöyük, położona w środkowej Anatolii, była jednym z bardzo niewielu wielkich neolitycznych ośrodków protomiejskich, które przetrwały do końca neolitu. Przeprowadzone tam w ostatnich latach badania poznańskich archeologów wydatnie przyczyniły się do roz­poznania tego procesu, w szczególności zaś początków zmian, które wyznaczały nowy etap jego rozwoju i które doprowadziły w końcu do jego upadku.

Osada została założona ok. 7100 BC i była nieprzerwanie zasiedlona do ok. 5950 BC. Od­krył ją w 1958 roku brytyjski archeolog James Mellaart, który w początkach lat sześćdziesią­tych przeprowadził tam czteroletnie badania wykopaliskowe. Çatalhöyük stało się nieomal natychmiast jednym z najbardziej znanych stano­wisk neolitycznych na świecie, głównie za sprawą spektakularnych malowideł na ścianach domów ze scenami figuralnymi oraz bogato dekorowanych ich wnętrz. W 2012 roku stanowisko wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

W latach 1993-2017 badania w Çatalhöyük były prowa­dzone przez interdyscyplinarny zespół badaczy, kierowany przez prof. Iana Hoddera. Integralną częścią projektu były prace badawcze poznańskiej misji archeologicznej, trwające nieprzerwanie od 2001 r. Prowadzone były w kilku etapach, a od swego początku skoncentrowały się na problematyce ostatniego okresu zamieszkania osady oraz przyczyn i mechanizmów jej upadku. Badania w latach 2012-2017 obejmowały niebadaną wcześniej część tellu2)Tell – typ stanowiska archeologicznego, mającego postać sztucznie usypanego wzgórza, powstałego w efekcie nawarstwiania się na siebie ...continue, określoną mianem TPC (Team Poznań Connection). Jest ona położna pomiędzy strefą TP – badaną przez polską misję wykopaliskową w poprzedniej dekadzie i wykopami Mellaarta z lat sześćdziesiątych a strefą południową, obej­mującą sekwencję rozwoju osady od momentu jej założenia. Obszar TPC wyznaczają 4 wykopy o łącznej powierzchni ok. 150 m².

BOGATE DOMY I ICH ZABUDOWA

Badania w strefie TPC w Çatalhöyük po­zwoliły na uchwycenie ostatniego etapu wznoszenia bogatych domów, co miało miej­sce w latach 6400-6300 BC i było równoznaczne z końcem fazy klasycznej funkcjonowania osady, oraz rozpoznanie charakteru jej późniejszej zabu­dowy, do momentu opuszczenia tellu w samych początkach VI tys.BC 3)Marciniak A. 2015. A new perspective on the Central Anatolian Late Neolithic. The TPC Area excavations at Çatalhöyük, in The Archaeology of ...continue.

Późnoklasyczny dom był zamieszkiwany przez kilka pokoleń, co wymagało jego wielokrotnego przebudowywania. Był większy niż poprzednie, posiadał szereg platform, ław i pieców, był nie­zwykle zadbany a jego ściany pokrywano malo­widłami zawierającymi motywy geometryczne, do dekoracji platform i ław wykorzystywano zaś bukraniony. Jego użytkowanie nosiło znamiona zachowań ceremonialnych. Zmarli byli grzebani pod platformami a ich liczba przekraczała znacz­nie wielkość grupy mieszkańców. Opuszczenie domów było przemyślanym aktem i wiązało się z szeregiem dobrze zaplanowanych działań kończących się intencjonalnym zasypaniem jego wnętrza. Największym i najbardziej bogatym w badanej strefie był dom 150. Jego powierzchnia sięgała ok. 50 m2 i został przynajmniej cztero­krotnie znacząco przebudowany. Wszystkie ściany zostały starannie otynkowane, a większość z nich była pokryta geometrycznymi malowidłami.

Okres po opuszczeniu domów musiał wiązać się z dużymi perturbacjami. Pozostałości zasypanych uprzednio bogatych domów doraźnie wykorzy­stywano, a w ich wnętrzach rozpalano paleniska, w których przygotowywano pożywienie. Krótko potem podjęto próbę wzniesienia solidnych bu­dowli z cegieł suszonych, odwołujących się do tradycji architektonicznych z minionego okresu.

PRÓBA ODBUDOWY OSADY

Domy, o zachowanej powierzchni sięgającej nie­omal 70 m2, miały solidne i starannie wykonane mury i zostały podzielone na szereg oddzielonych od siebie pomieszczeń. Brak zachowanych pod­łóg oraz opuszczenie domów po zaledwie ok. 15 latach, na co wskazują wyniki modelowania bayesowskiego podobnych budowli w sąsiadującej strefie TP 4)Marciniak A. 2015. A new perspective on the Central Anatolian Late Neolithic. The TPC Area excavations at Çatalhöyük, in The Archaeology of ...continue, pozwalają przypuszczać, że pomimo dużych nakładów pracy związanych z budowli, nie były one trwale wykorzystywane jako siedziby mieszkalne.

Nieudana próba odbudowy osady wiązała się z dalszymi kłopotami lokalnej społeczności. Za­miast dużych domów z cegły suszonej, przez około 150 lat wznoszono lekkie konstrukcje szałasowe w obrębie przestrzeni zajmowanej wcześniej przez postklasyczne domy. Znajdowane tam paleniska i warstwy śmietnikowe wskazują jednoznacznie, że pewne grupy mieszkańców pozostały na miejscu, aczkolwiek charakter ich bytowania diametralnie różnił się od minionego okresu i nie wiadomo, czy miał stały czy jedynie czasowy charakter. Po tym trudnym okresie podjęto ostatnią już próbę powrotu do stałej zabudowy. Wznoszone wówczas domostwa miały ok. 50-70 m2, ale były nieomal całkowicie pozbawione zabudowy wewnętrznej. W szczególności nie wznoszono już ław i platform a zmarli przestali być grzebani pod podłogami. Warto dodać, że te dwa ostatnie etapy zamieszkiwania osady zostały rozpoznane jedynie w północnej części strefy TPC. Pozwala to wnosić, że ostatnie 250-300 lat w historii osady przyniosły nie tylko fundamentalne zmiany w sposobach bytowania mieszkańców, ale wiązały się z zasadniczym zmniejszeniem się jej liczby.

ZMARLI I ZWYCZAJE ICH GRZEBANIA

Jedną z bardziej frapujących praktyk, które miały miejsce na osadzie w Çatalhöyük, było grzebanie zmarłych pod podłogami domów. Warto dodać, że podpodłogowe pochówki zmarłych nie przeszkadzały mieszkańcom w ich dalszym zamieszkiwaniu. Zwyczaj ten zakoń­czył się dosyć gwałtowanie i w dość zagad­kowych okolicznościach w LXIV wieku BC. Późnoklasyczne domy były ostatnią formą siedzib mieszkalnych w których grzebano zmarłych, a wraz z zaprzestaniem ich wznoszenia ta praktyka została odrzucona. Badania poznańskiego zespołu wykopaliskowego pozwoliły na rozpoznanie ostatniego etapu grzebania zmarłych w domach.

W przebadanych trzech domach z tego okresu znajdowały się szczątki 36 osób. Składano je w specjalnych do tego celu przygotowanych jamach, które najczęściej znajdowały się pod platformami w północnej i wschodniej części domu. Zmarłych chowano w pozycji skurczo­nej, w przeważającej mierze na lewym boku. W niektórych przypadkach zwłoki krępowano, aby następnie owinąć je w matę i złożyć do jamy grobowej. Szczątki kolejno umierających osób składano bądź to w tej samej jamy grobowej, bądź też wykopywano kolejną, niszcząc przy okazji te, które znajdowały się poniżej. Szaty w które ubierano zmarłych zdobiono niekiedy koliami z paciorków wykonanych z kamieni lub muszli. Elementem wyposażenia grobowego były także pozostałości mat roślinnych. Bardzo podobny stan zachowania kości i ich zabarwienie zdaje się wskazywać, że kolejnych zmarłych składano do grobu w niewielkich odstępach czasu.

Szczególny charakter miały zwyczaje grzebania zmarłych w największym domu 150, który pocho­dzi z tego okresu. W sumie znajdowały się w nim pochówki 22 osób, wśród których było 18 osób dorosłych oraz cztery młode osoby 5)Marciniak A, Dembowiak M., Filipowicz P., Harabasz K., Hordecki J, Excavations in the TPC Area, Çatalhöyük Archive Report 2017: 83-99.. Pod jedną ze wschodnich platform przy­gotowano grób zbiorowy ze szczątkami kilkuna­stu osób. Szczątki były silnie przemieszane, praw­dopodobnie wskutek wielokrotnego otwierania jamy grobowej i przesuwania znajdujących się tam elementów szkieletu, aby przygotować miejsce dla kolejnych zmarłych. Podczas tych czynności, niektóre części anatomiczne były w zamierzony sposób wyciągane. Podlegały one następnie bliżej nieokreślonej praktyce przekazywania ich sobie pomiędzy różnymi osobami, zapewne w ramach wierzeniowo sankcjonowanych praktyk rytual­nych, aby po pewnym czasie złożyć je ponownie do jamy grobowej, ale już nie tej samej z której zostały wcześniej zabrane. Pierwszą pochowaną tam osobą była kobieta w wieku 25-35 lat, która zmarła podczas porodu i została pogrzebana wraz z czterdziestotygodniowym płodem.

Zmarła mia­ła ślady wyleczonego złamania żeber, osteoporozę oraz chirurgiczne unieruchomienie kręgosłupa, co wskazuje na duże zwapnienie i utratę masy kości, prawdopodobnie podczas ciąży, a także na wyleczony uraz. Tuż obok pochowano męż­czyznę w średnim wieku. Na części czołowej jego czaszki znajduje się podłużny szeroki pas namalowany barwnikiem, najprawdopodobniej cynobrem; podobnym barwnikiem pokryto także jego prawe ramię. Barwnik ten został nałożony jakiś czas po śmierci mężczyzny i po znaczącej dekompozycji jego tkanek miękkich, co zapewne miało miejsce poza osadą. W przeciwieństwie do większości zmarłych, mężczyzna został położony na plecach z głową skierowaną na zachód. Warto dodać, że został pochowany z pozostałościami pożywienia, na co wskazują zwierzęce szczątki kostne znalezione na wysokości odcinka szyjnego i lędźwiowego kręgosłupa.

SPECJALNE DEPOZYTY I FIGURKI

Ostatnia faza zasiedlenia osady w Çatalhöyük, przed początkiem zmian, które w rezultacie do­prowadziły do jego upadku, przyniosła nie tylko zmiany w architekturze domowej czy zwyczajach grzebania zmarłych. Powstawały wówczas po­mieszczenia o specjalnym przeznaczeniu, służące przechowywaniu zbóż lub składowaniu szeregu przedmiotów 6)Marciniak A, Dembowiak M., Filipowicz P., Harabasz K., Hordecki J, Excavations in the TPC Area, Çatalhöyük Archive Report 2017: 83-99.. W połu­dniowo-zachodnim narożniku domu 150 znaj­dowało się małe pomieszczenie o wymiarach ca. 2,35 x 1,60 m, na którego podłodze zbudowano dwa nieduże pojemniki o białych, plastrowanych ściankach. W pomieszczeniu złożono ponad 200 rożnego rodzaju przedmiotów, w głównej mierze kamiennych. Składały się na nie frag­menty żaren, rozcieracze, palety oraz narzędzia polerujące. Niektóre z nich były prawdopo­dobnie intencjonalnie poddane działaniu ognia.

Narzędzia służyły bardzo rożnym celom, w tym przetwórstwu roślin, rozcieraniu barwników, po­lerowaniu kamieni czy obróbce kości. W samym tylko małym pojemniku (0,52 x 0,38 x 0,14 cm), posadowiony na glinianym postumencie z inten­cjonalną domieszką drobnych kamieni i kości zwierzęcych, umieszczono aż 35 przedmiotów kamiennych. W grupie tej znajdują się narzędzia ścierne i szlifierskie, tłuczki a także okrągła „bu­ława” wykonana z czerwonego, wypolerowanego marmuru. Większość narzędzi zachowała się nienaruszonym stanie, a niektóre z nich nosiły ślady ognia. Wszystkie były wcześniej użytkowa­ne, aczkolwiek w nieznacznym stopniu. Oprócz przedmiotów wykonanych z kamienia, w po­mieszczeniu znajdowały się także dwa bardzo dobrze zachowane trzcinowe pojemniki z ziar­nami (soczewica, migdały, jęczmień), fragment drewnianego narzędzia do rozcierania, z wyraź­nymi pozostałościami mąki na jego powierzchni, oraz dziesiątki astragali2. Szczególnie intrygująca była gliniana pieczęć stemplowa w kształcie dłoni z geometrycznymi, wyżłobionymi dekoracjami. Uderzające jest jej podobieństwo do popularnego w kulturze islamu apotropaicznego3 symbolu znanego jako ręka Fatimy.

Zupełnie zdumiewające było odkrycie w domu nr 150 czterech figurek kobiecych, które zazwy­czaj znajdowano w warstwach śmietnikowych poza domem 7)Meskell L., Nakamura C., Der L., Tsoraki Ch., Arntz M., 2016, Figurines, Çatalhöyük Archive Report 2016: 137- 164. Dwie z nich zostały złożone w tym samym południowo­-zachodnim pomieszczeniu. Figurka wykonana z wapienia o wielkości ok. 10 cm przedstawiała siedzącą kobietę o korpulentnych kształtach. Druga figurka była wykonana z marmuru i przed­stawia stojącą nagą postać kobiety. Jej ręce zostały założone pod piersiami a na głowie znajdował się pewien rodzaj nakrycia zbliżony do kapelusza. Miała ok. 25 cm wysokości i ważyła prawie 3 kg, co czyni z niej jedną z największych figurek antropomorficznych odkrytych w Çatalhöyük.

Jeszcze bardziej tajemnicze były dwie kolejne figurki znalezione na powierzchni wschodniej plat­formy domu 150, złożone tam zapewne w akcie intencjonalnego zamknięcia opisanej wcześniej jamy grobowej, w której pochowano zmarłą w czasie porodu kobietę wraz z jej nienarodzonym dzieckiem 8)Marciniak A, Dembowiak M., Hordecki J., Stosik W., 2016, Excavations in the TPC Area, Çatalhöyük Archive Report 2016: 73-84.. Ostatnim aktem zamykają­cym grzebanie zmarłych w tym miejscu, było pokry­cie platformy wapienną warstwą, którą przykryto także obydwie figurki. Większa z nich mierzyła ok. 17 cm wysokości i ważyła ok. jednego kilograma. Przedstawiała korpulentną sylwetkę stojącej kobiety z rękoma założonymi pod piersiami. Uszy, nos i usta zostały zaznaczone wyraźnymi liniami. Mniejsza figurka została wykonana z żółtego wapienia. Liczyła zaledwie 7 cm wysokości i ważyła 55 g. Została wykonana w niezwykle staranny sposób, z precyzyj­nym wypracowaniem szczegółów anatomicznych, w tym cech fizjonomicznych twarzy. Na prawej stopie i uszach znajdowały się ślady czerwonego barwnika. Dwa otwory na czubku głowy, sugerują, że figurka mogła służyć jako zawieszka.

KILKA UWAG NA ZAKOŃCZENIE

Zakończenie jednego etapu badań ekspedycji poznańskiej w Çatalhöyük oznacza jednocze­śnie rozpoczęcie nowej jej fazy. Celem prac rozpoczętych w sezonie 2018 jest poznanie charakteru zasiedlenia i eksploatacji strefy bezpośrednio sąsiadującej z osadą. Była ona bez wątpienia areną ważnych działań społecz­nych i gospodarczych, stanowiąc obszar o fun­damentalnym znaczeniu dla funkcjonowania społeczności Çatalhöyük. Prowadzone badania mają także na celu rozpoznanie charakteru jej relacji z lokalnym środowiskiem, szczególnie biorąc pod uwagę zmiany jakim podlegały. Pomimo tego, że obecność zmian klimatu, które przyniosły jego ochłodzenie i osuszenie, została potwierdzona dla Çatalhöyük 9)Roffet-Salque, M., Marciniak, A., Valdes, P.J., Pawłowska, K., Pyzel, J., Czerniak, L., Krüger, M., Roberts, C.N., Pitter, S., Evershed, R.P. 2018. ...continue, odpowiedź grup ludzkich na te zmiany nie została dotychczas systema­tycznie przebadana i rozpoznana. W tym celu rozpoczęto badania wykopaliskowe tzw. East Area – niewielkiego wzgórza we wschodniej części stanowiska, położonego bezpośrednio na wschód od osady.

Widok na Çatalhöyük podczas zachodu słońca (ryc. Jason Quinlan / © Çatalhöyük Research Project)

W minionym roku zakończyliśmy także prace nad repozytorium cyfrowym służącym prezenta­cji wszystkich domów, odkrytych dotychczas na osadzie w Çatalhöyük (hatch.e-archaeology.org). Zostało ono wykonane przy wykorzystaniu nowej klasy oprogramowania e-learningowego w posta­ci tzw. multi-dimensional interactive open digital educational collection (MIODEC). Repozytorium zawiera informacje o wszystkich 167 budynkach mieszkalnych odkrytych na stanowisku. Połączenie informacji o różnym charakterze (typy obiektów, zależności pomiędzy nimi) z rożnymi sposobami ich prezentacji (tekst, uporządkowany opis za pomocą atrybutów, zdjęcia, grafiki), pozwala użytkowniko­wi na swobodne nawigowanie po repozytorium, z możliwością uzyskiwania odpowiedzi na coraz bardziej szczegółowe zapytania. Celem narzędzia jest dostarczenie uporządkowanej wiedzy o charakterze osady, znajdowanych tam artefaktach, lokalizacji przestrzennej elementów jej zabudowy oraz dato­wania. Repozytorium jest skierowane do szerokiej publiczności oraz profesjonalnych archeologów.


Jest to cały artykuł „Jak umierało miasto. Çatalhöyük w ostatnich stuleciach swego istnienia” opublikowany w Archeologia Żywa 4 (70) 2018)

Patrycja Filipowicz
Home Page  Researchgate  Academia  LinkedIn 

Archeolog, obecnie pracuje w Instytucie Archeologii UAM w Poznaniu w ramach europejskiego projektu ALIGNED: Quality-centric, Software and Data Engineering. Od 2005 roku uczestniczy w badanich wykopaliskowych neolitycznego stanowiska Çatalhöyük w Turcji.

Katarzyna Harabasz
Academia  Twitter  LinkedIn 

Doktorantka w Zakładzie Teorii i Metod w Archeologii Instytutu Archeologii UAM w Poznaniu. Swoje zainteresowania wiąże z szeroko pojętą archeologią funeralną. Od 2012 roku uczestniczy w badaniach wykopaliskowych neolitycznej osady w Çatalhöyük.

Arkadiusz Marciniak

Profesor Archeologii
Home Page  Researchgate  Academia 

Profesor archeologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jest kierownikiem badań wykopaliskowych w Çatalhöyük. Specjalizuje się w problematyce neolitu bliskowschodniego i europejskiego, zajmuje się konceptualizacją badań nad przeszłością społeczną oraz jest twórcą społecznej zooarcheologii.


  • 198
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Odnośniki:   [ + ]

1.Düring B. S., Marciniak A., 2006, Households and communities in the central Anatolian Neolithic, Archaeological Dialogues 12/2: 165–187.
2.Tell – typ stanowiska archeologicznego, mającego postać sztucznie usypanego wzgórza, powstałego w efekcie nawarstwiania się na siebie reliktów kolejnych osad zakładanych w tym samym miejscu
3, 4.Marciniak A. 2015. A new perspective on the Central Anatolian Late Neolithic. The TPC Area excavations at Çatalhöyük, in The Archaeology of Anatolia. Recent Discoveries (2011-2014), S. R. Steadman & G. McMahon (red.),Volume I. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 6-25.
5, 6.Marciniak A, Dembowiak M., Filipowicz P., Harabasz K., Hordecki J, Excavations in the TPC Area, Çatalhöyük Archive Report 2017: 83-99.
7.Meskell L., Nakamura C., Der L., Tsoraki Ch., Arntz M., 2016, Figurines, Çatalhöyük Archive Report 2016: 137- 164
8.Marciniak A, Dembowiak M., Hordecki J., Stosik W., 2016, Excavations in the TPC Area, Çatalhöyük Archive Report 2016: 73-84.
9.Roffet-Salque, M., Marciniak, A., Valdes, P.J., Pawłowska, K., Pyzel, J., Czerniak, L., Krüger, M., Roberts, C.N., Pitter, S., Evershed, R.P. 2018. Evidence for the impact of the 8.2-kyBP climate event on Near Eastern early farmers. Proceeding of National Academy of Sciences of the USA

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

css.php