Obozy Lamsdorf – fragment książki „Archeologia i społeczeństwo w Miejscu Pamięci Narodowej w Łambinowicach”

Czas od dojścia nazistów do władzy w Niemczech, zwłaszcza okres II wojny światowej, zapisał się jako jeden z najczarniejszych w historii ludzkości. Ogólna liczba uwięzionych i osadzonych we wszystkich obozach różnego typu szacowana jest na 18 mln osób. Aż 11 mln z nich poniosło śmierć (Januszewski 2022). Szacuje się, że pomiędzy 1933 a 1945 r. tylko do obozów koncentracyjnych, będących pod kontrolą SS, trafiło ok. 2,3 mln mężczyzn, kobiet i dzieci. Ponad 1,7 mln straciło w nich życie (Wachsmann 2020).

W niemieckiej rzeczywistości systemu obozowego, oprócz wielkiej liczby ofiar cywilnych, ginęli i umierali również żołnierze koalicji antyhitlerowskiej, którzy trafili do ośrodków jenieckich, a niekiedy także do obozów koncentracyjnych. Na bestialskie akty uśmiercania z różnych przyczyn wskazują zarówno nieliczne zachowane dokumenty, zeznania naocznych świadków, w tym żołnierzy koalicji antyhitlerowskiej, jak i wielokrotnie powojenne badania oraz ekshumacje wykonywane w ramach śledztw prowadzonych przez instytucje powołane w celu wyjaśnienia zbrodni niemieckiego nazizmu. Obozy jenieckie położone były w większości państw europejskich. Ogólna, przybliżona, liczba obozów zlokalizowanych tylko na terenach dzisiejszej Polski szacowana jest przez badaczy na ok. 167 ośrodków tego typu (Kobylarz-Buła, Sznotala 2020). Jednym z nich był kompleks obozowy zlokalizowany w okresie II wojny światowej na terenie niemieckiej miejscowości Lamsdorf (obecnie: Łambinowice), na Górnym Śląsku.

Wieś ta stała się w 1939 r. po raz trzeci w swojej historii miejscem lokalizacji obozów jenieckich. Najpierw dla żołnierzy państw koalicji antyhitlerowskiej, a w późniejszym czasie również byłych koalicjantów III Rzeszy – Włochów. Szacuje się, że przez obozy jenieckie Lamsdorf przeszło w latach II wojny światowej ok. 300 tys. jeńców różnej przynależności armijnej. Wśród internowanych Polaków, Brytyjczyków, Francuzów, Amerykanów, Jugosłowian, Greków i jeńców innych armii największą grupę stanowili jeńcy radzieccy, których liczbę szacuje się na ok. 200 tys. (Nowak 2006a). Zróżnicowane warunki bytowe, od trudnych po katastrofalne, przełożyły się na śmiertelność wśród jeńców. W zależności od przynależności armijnej wynosiła ona od kilku do kilkudziesięciu tysięcy zmarłych. Dla przykładu – źródła brytyjskie, w postaci prowadzonego w okresie wojny zestawienia zgonów, podają liczbę 338 zmarłych jeńców, z których 160 zmarło na terenie obozu i pochowanych zostało w kwaterze brytyjskiej zlokalizowanej na SCJ (Wickiewicz 2016). Liczba zmarłych Włochów, w oparciu zarówno o dokumentację włoską, jak i niemiecką z okresu II wojny światowej, szacowana była na 60 osób (Rezler-Wasielewska 2000).

Diametralnie inaczej przedstawia się kwestia śmiertelności wśród jeńców radzieckich. Katastrofalne warunki, w jakich byli przetrzymywani, spowodowały, że śmiertelność osiągnęła pułap nieodnotowany w grupie jeńców o innej przynależności armijnej przetrzymywanych w Lamsdorf. Na podstawie śledztw komisji radzieckich, które przebywały na terenie kompleksów obozowych Lamsdorf po zakończeniu działań wojennych, liczbę tę oszacowano na ok. 40 tys. (Łukowski 1965). W przytoczonych powyżej przykładach bardzo istotny jest fakt zlokalizowania miejsc pochówków zmarłych żołnierzy oraz możliwość przeprowadzenia prac ekshumacyjnych, zarówno w okresie bezpośrednio po wojnie, jak i badań archeologicznych po 80 latach od jej zakończenia. Z zupełnie inną sytuacją mamy do czynienia w przypadku jeńców polskich – tutaj bowiem badacze mogą jedynie szacować liczbę zmarłych lub zabitych. W odróżnieniu od wymienionych wcześniej grup armijnych, co do których określono zarówno liczbę zmarłych, jak i miejsca ich pochówków (Brytyjczycy, Włosi), lub też oszacowano jedynie przybliżoną liczbę pochowanych (jeńcy radzieccy), liczba jeńców polskich, których szczątki tutaj pozostały, wciąż jest nieznana. Na podstawie materiałów archiwalnych przechowywanych w Centralnym Muzeum Jeńców Wojennych (w tym pozyskanych z Arolsen Archives – Międzynarodowego Centrum Badania Prześladowań Nazistowskich) możemy mówić zaledwie o 11 udokumentowanych obywatelach polskich, którzy zmarli i zostali pochowani w bliżej nieokreślonych lokalizacjach na terenie kompleksu obozów jenieckich w Lamsdorf lub jego okolicach (CMJW, Materiały i Dokumenty. VIII Okręg Wojskowy, sygn. 45: Żołnierze polscy pochowani w Lamsdorf).

Wydaje się, że w przypadku jeńców polskich, których liczebność na terenie Lamsdorf osiągnęła poziom ok. 70 tys., przytoczona powyżej liczba „11” zmarłych jest niedoszacowana. Za takim wnioskiem przemawia choćby fakt, że – analizując znane dokumenty zgonów polskich jeńców wojennych – można odnotować, że największy numer pojedynczej mogiły występujący w zapisach miał oznaczenie „17”. Polscy badacze zajmujący się tą tematyką szacują, że już w pierwszej fazie istnienia obozu (1939–1940) śmiertelność musiała przekroczyć 100 osób, osiągając poziom nawet kilkuset zmarłych (Stanek 2017). Niestety, do dzisiaj nie udało się ustalić kompletnej liczby zmarłych i/lub zabitych jeńców polskich. Nie ustalono miejsc pochówków zarówno pojedynczych, jak i masowych, co do których istnieją archiwalne zapisy. Na takie właśnie pochówki, w mogiłach masowych, wskazują poniżej prezentowane relacje byłych jeńców polskich, złożone po wojnie:

W miesiącu październiku 1939 roku do namiotu przyszło dwóch strażników niemieckich i powiedziało, że potrzebni im są ochotnicy do pracy. Zgłosiłem się wówczas wraz z innymi kolegami, w sumie było nas około 30. Całą trzydziestkę wyprowadzono pod strażą i w odległości około 300 metrów od naszego obozu, na górce porośniętej krzakami akacji, kazano nam kopać dół. Dół, który kopaliśmy, miał wymiary około trzech metrów szerokości, dwudziestu długości i dwóch metrów głębokości. Dołów tych wykopaliśmy trzy, a praca trwała trzy dni. W dniu, w którym kopaliśmy trzeci dół, około godziny 15 zauważyłem, że przyprowadzono na miejsce położone około 50 metrów od nas grupę jeńców w polskich mundurach, w liczbie około 20 osób. Widziałem, jak Niemcy kazali im się rozebrać; jeńcy zdejmowali mundury i bieliznę. Dalszej obserwacji nie mogłem prowadzić, gdyż Niemcy, którzy nas pilnowali, kazali nam zejść do wykopanego dołu. Znajdując się w dole, słyszałem serię wystrzałów. Gdy po pewnym czasie pozwolono nam wyjść, w miejscu, gdzie wcześniej byli jeńcy polscy, widziałem tylko Niemców oraz leżące na ziemi mundury. Słyszałem także dochodzące z tamtego kierunku jęki. Jak słyszałem później od innych jeńców, w grupie tej znajdowali się jeńcy polscy narodowości żydowskiej oraz jeńcy złapani na kradzieży brukwi lub chleba z wozu prowiantowego (za: Sawczuk 1974, s. 76–77).

Także poniższa relacja świadka mówi o grobach masowych, których nie odnaleziono po wojnie. Nie są one zatem znane obecnie i pozostają nieoznaczone w lokalnym krajobrazie:

W Łambinowicach przebywałem do sierpnia 1941 roku. Począwszy od 1940 roku, przeważnie po selekcjach jeńców, słyszałem serie z broni maszynowej na końcu obozu, po lewej stronie od wejścia. W tym czasie rosły tam małe brzozy. Pewnego razu byłem tam i widziałem odkryty masowy grób, w którym rozpoznałem na podstawie blaszki rozpoznawczej sierżanta Kowalskiego z Będzina. Widziałem kilka innych zwłok, pokrwawionych. W grobie tym mogło się znajdować ponad 20–25 osób. Z całą stanowczością stwierdzam, że zwłoki te posiadały rany postrzałowe; widoczne były bowiem wloty i wyloty po pociskach. Niezależnie od tego samochodem przywożone były zwłoki zmarłych jeńców, które przekładano na zwykłą furmankę, a następnie przewożono na cmentarz (CMJW, Materiały i Dokumenty. VIII Okręg Wojskowy, sygn. 6, Relacja Wiktora Węgra, s. 24).

Zarówno Stanisław Olejnik, jak i Wiktor Węgier, autorzy przytoczonych relacji, jasno wskazywali, że w czasie kiedy na terenie niemieckiego obozu jenieckiego przebywali jeńcy polscy, dochodziło do zbrodni oraz że ofiary grzebane były na cmentarzu lub w jego pobliżu. Określenie miejsca ich pochówku na podstawie relacji, dokumentacji i zaledwie jednego szkicu dziś jest jednak niemożliwe. Dotychczasowe ustalenia pozwalają jednak stwierdzić, że z pomocą w zlokalizowaniu zarówno nieznanych pochówków, jak i samej topografii kompleksu obozowego Lamsdorf może przyjść wykorzystanie historycznych zdjęć lotniczych wykonanych w okresie istnienia obozów (jak i po ich likwidacji).

(…)

---

Bibliografia cytowana w tym fragmencie:

• Januszewski B. 2022. KZ-Staat. Obozy niemieckie i ich rola w systemie państwowego terroru (1933–1945). Biuletyn IPN 3: 3-19.
• Kobylarz-Buła R., Sznotala K. 2020. Wykaz niemieckich obozów jenieckich 1939–1945. Opole: Centralne Muzeum Jeńców Wojennych.
• Łukowski S. 1965. Zbrodnie hitlerowskie w Łambinowicach i Sławięcicach na Opolszczyźnie w latach 1939–1945. Opole: Instytut Śląski w Opolu.
• Nowak E. (red.) 2006a. Obozy w Lamsdorf/Łambinowicach (1870–1946). Opole: Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu.
• Rezler-Wasielewska V. 2000. Sprawa pochówku jeńców obozów Lamsdorf (1939–1945). Łambinowicki Rocznik Muzealny 23: 45–68.
• Sawczuk J. 1974. Hitlerowskie obozy jenieckie w Łambinowicach w latach 1939–1945. Opole: Instytut Śląski w Opolu.
• Stanek P. 2017. Wrześniowy epilog. Żołnierze Wojska Polskiego w obozach Lamsdorf.
  Opole: Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu.
• Wachsmann N. 2020. Historia nazistowskich obozów koncentracyjnych, M. Antosiewicz (tłum.). Warszawa: Świat Książki.
• Wickiewicz A. 2016. Niewola w brytyjskim mundurze. Stalag VIII B (334) Lamsdorf. Opole: Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu.

Źródła archiwalne

• CMJW, Materiały i Dokumenty. VIII Okręg Wojskowy, sygn. 6: Relacja Wiktora Węgra, s. 24; Relacja Jana Mroza, s. 49.
• CMJW, Materiały i Dokumenty. VIII Okręg Wojskowy, sygn. 45, Żołnierze polscy pochowani w Lamsdorf; International Center on Nazi Persecution, sygn. 2.1.8.1: Lists of names pertaining to foreigners who were buried on various cemeteries, Part 2.