, , ,

Maski pogrzebowe w prekolumbijskim Peru. Fałszywe twarze z Pachacamac


Słowa kluczowe: , , , , , , , , ,

Udostępnij:

Tradycja masek pogrzebowych jest szeroko rozpowszechniona wśród starożytnych cywilizacji na całym świecie. Występowanie tych zabytków jest szczególnie częste w Ameryce Południowej, gdzie maski wykonane z drogocennych metali zakrywały oblicza zmarłych w kulturze Moche, Wari czy Lambayeque oraz w kulturach archeologicznych rozwijających się na terenie dzisiejszego Ekwadoru, takich jak La Tolita czy Manteño.

Kultura Ichma była jedną z kultur andyjskich, w których kult przodków pełnił szczególną rolę. Jej przedstawiciele chowali swoich zmarłych obleczonych w warstwy tkanin i mat roślinnych tworzących toboły grzebalne – fardos, które zwieńczone były maskami pogrzebowymi (tak zwanymi fałszywymi głowami) z tkanin, drewna lub ceramiki.

Fałszywa głowa (z hiszp. cabeza falsa) wykonana z tekstyliów (fot. domena publiczna)

Pachacamac i pochówki kultury Ichma

Stanowisko Pachacamac rozwijało się od V do XVI wieku n.e. i było użytkowane przez takie kultury jak Lima, Wari i Ichma. Pełniło ono funkcję ważnego ośrodka ceremonialnego oraz stolicy lokalnego królestwa Ichma, które to rozwijało się w późnym okresie przejściowym (1000–1476 r. n.e.), po upadku imperium Wari. Centrum rozwoju Ichma znajdowało się w dolinie rzeki Lurín, następnie rozszerzało się w kierunku północnym aż do doliny rzeki Rimac. W 1469 roku n.e. Inkowie podbili Pachacamac i resztę ziem podległych królestwu Ichma.

Społeczność ta praktykowała typową dla kultur andyjskich tradycję chowania zmarłych w tobołach grzebalnych, zwanych fardos. Zwłoki układano w pozycji siedzącej z nogami przy tułowiu i rękami opartymi na kolanach. Następnie owijano je pierwszą warstwą tkanin pogrzebowych, a potem kolejnymi powłokami złożonymi z mat roślinnych wypełniano bawełną. Dary grobowe umieszczano między wspomnianymi warstwami. Zazwyczaj były to narzędzia tkackie (przęśliki i wrzeciona), kolby kukurydzy, ciała świnek morskich, muszle Spondylus czy metalowe przedmioty. Finalnie warstwy zszywano – tworzyły wówczas owalny lub zaokrąglony kształt ścieśnionego tobołu grzebalnego.

Stanowisko Pachacamac
Stanowisko Pachacamac rozwijało się od V do XVI wieku n.e. i było użytkowane przez takie kultury jak Lima, Wari i Ichma (fot. Apollo, CC BY 2.0, z Wikimedia Commons)

Uczłowieczenie tobołu

Opisany powyżej rodzaj pochówku czynił ludzkie zwłoki niewidocznymi, – ich wszelka ludzka forma była ukryta pod warstwami tkanin pogrzebowych. Społeczności andyjskie, w tym ludność związana z kultura Ichma, praktykowały dodawanie zmarłym fałszywych głów –  cabezas falsas, na szczycie tobołu. Te specyficzne zabytki wykonane były z tkanin, drewna lub ceramiki. Wiele takich masek pogrzebowych miało otwory, którymi łączono je z tobołami pogrzebowymi.

Ponadto umieszczano w nich pióra, tkaniny lub ludzkie włosy. Drewniane fałszywe głowy  charakteryzowały się typowym dla nich schematycznym zaznaczeniem policzków, nosa, szerokich ust i dużymi owalnymi oczami. Zabytki wykonane z tekstyliów zachowały się w najmniejszej liczbie i najgorszym stanie ze względu na materiał, z którego je zrobiono. Najczęściej miały okrągły kształt, malowane oczy i schematycznie przedstawiony nos w postaci wystającego kawałka drewna. Wypełnione były bawełną. Istnieją zarówno kobiece, jak i męskie fałszywe głowy, ale co ciekawe, są one pozbawione cech indywidualnych i silnie ustandaryzowane.

Znaczenie fałszywych głów – cabezas falsas

Wielu badaczy zwraca uwagę na szczególne znaczenie kultu przodków w kulturach andyjskich. Zmarli pełnili ważną rolę po śmierci i wciąż uczestniczyli w życiu społeczności i swojej rodziny. Inkowie oddawali cześć mumiom przodków – składano im dary w postaci posiłków, a w trakcie świąt uczestniczyły w procesjach. Mumia mogła mieć własny dom, sługi, ziemię oraz trzodę. Wolę zmarłych żyjącym tłumaczyli kapłani. Zmarli uczestniczyli w obrzędach i rodzinnych wydarzeniach, na przykład ślubach, w taki sam sposób jak żyjący krewniacy.

Najprawdopodobniej społeczności związane z kultura Ichma praktykowały podobne tradycje. Peter Eeckhout, badający obrządek pogrzebowy kultury Ichma oraz maski pogrzebowe z Pachacamac, zwraca uwagę na pozycję siedzącą, w której pochowani byli zmarli1)EECKHOUT P. 2021. Mummy false heads from Pachacamac and the ontology of the dead in ancient Peru, „World Archaeology”, s. 1–22, https://doi.org/10.1080/00438243.2020.1902384.. W ten sposób zostali jakby uchwyceni w oczekiwaniu na powrót do życia bądź jako wiecznie czuwający wypatrujących wizyty potomków i złożenie im należnej czci. Zatem to specyficzne zwieńczenie tobołów grobowych służyło najprawdopodobniej jedynie schematycznemu przedstawieniu oblicza zmarłego. Fałszywa głowa miała manifestować status zmarłego, a także umożliwiać komunikację z żyjącymi potomkami, którzy mogli zwracać się bezpośrednio do przodka jakoby spoglądając mu prosto w symboliczne oczy.


Źródło: Oryginalny wpis pojawił się w serwisie Archeowieści dnia 01.11.2021

Autor: Adam Budziszewski

Korekta: A.J.

Partner AŻ | Oficjalna strona

Archeowieści to partnerski serwis informacyjny prezentujący najnowsze odkrycia, badania i hipotezy dotyczące dziejów ludzkości i życia na Ziemi. Reaktywowany w 2021 roku przez Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Przypisy

Przypisy
1EECKHOUT P. 2021. Mummy false heads from Pachacamac and the ontology of the dead in ancient Peru, „World Archaeology”, s. 1–22, https://doi.org/10.1080/00438243.2020.1902384.

Udostępnij:

CZY TEŻ W DZIECIŃSTWIE CHCIAŁEŚ BYĆ ARCHEOLOGIEM?

My od zawsze! Cześć, ARCHEOLOGIA ŻYWA to mały zespół osób kochających odkrywanie i pisanie o przeszłości. Czujemy jednak, że wciąż zna ją zbyt mało osób. Pytanie, czy chcesz nam pomóc w promocji naszej historii?

Dodaj komentarz

css.php