Na podstawie badań lingwistycznych badacze ustalili, że zanim doszło do wykształcenia kilkudziesięciu języków Majów, przed wieloma wiekami istniał jeden wspólny język-przodek, który nazwano protomajańskim. Wiele słów z tego języka udało się zrekonstruować. Językiem protomajańskim posługiwano się już około 2200 lat p.n.e. i niedługo później zaczął się on rozgałęziać, co dało początek wykształceniu się w kolejnych stuleciach licznych języków majańskich.
Miejscem, gdzie posługiwano się językiem protomajańskim, a zarazem kolebką Majów, miały być okolice Soloma, w rejonie gór Cuchumatanes, lub tereny nieco bardziej na wschód, w rejonie departamentu Quiche, gdzie mamy do czynienia z największą koncentracją języków majańskich; jest to także teren, gdzie występują dobre gleby i sprzyjające warunki klimatyczne, ponadto leży on blisko nizin Majów, stanowiących obszar największego rozwoju tej kultury. Pierwotne siedziby Majów mogły więc obejmować terytorium z łatwym dostępem do nizin (jak rejon Quiche) lub nawet leżące na granicy tych dwoch stref geograficznych. Co interesujące, dane lingwistyczne wskazują wyraźnie na to, że w repertuarze leksykalnym języka protomajańskiego znajdowały się terminy związane z gospodarką wytwórczą (roślinami uprawnymi) wskazujące wyraźnie na to, że jego użytkownicy byli zaznajomieni z praktykami rolniczymi, takimi jak uprawa kukurydzy, fasoli, chili i innych roślin, a także z hodowlą zwierząt (psy i indyki) oraz produkcją ceramiki.
Należy jednak zaznaczyć, że pierwsza ludność pojawiła się na terenie Jukatanu już około 13 tysięcy lat temu. Szczątki tych, jak moglibyśmy ich nazwać, pierwszych osadników zostały odkryte w ostatnich latach w zatopionych jaskiniach północno-wschodniej części półwyspu, szczególnie w okolicy Tulum (stąd nazwa „plemię Tulum”). Szkielet jednej z osób, nazwanej Naya, odkryto w zalanej wodą jaskini Hoyo Negro. W momencie śmierci dziewczyna miała około 15–17 lat. Najprawdopodobniej udała się do jaskini w poszukiwaniu wody. Ślady odkryte na kościach wskazują na to, że mogła się przewrócić i złamać miednicę. Należy zaznaczyć, że w czasach, kiedy żyła Naya, a więc pod koniec epoki lodowcowej, poziom wód znajdował się aż 120 metrów niżej niż obecnie. Jaskinia wypełniła się całkowicie wodą dopiero między 10 a 4 tysiącami lat temu, co pozytywnie wpłynęło na zachowanie szczątków kostnych dziewczynki. Obok Hoyo Negro wcześnie datowane szczątki ludzkie z końca plejstocenu i początków holocenu (a więc z okresu pomiędzy 13 a 9 tysięcy lat temu) odkryto także w jaskiniach Chan Hol, Naharon, El Pit, El Templo, Muknal i w kilku innych miejscach11. Niektóre szkielety (np. z Naharon i Las Palmas) mogły zostać złożone w jaskiniach intencjonalnie, co oznaczało pochowek.
Opisywane szczątki różnią się jednak pod względem fizjonomicznym (chodzi głownie o kształt i budowę czaszki) od późniejszych Majów. Wszystko wskazuje na to, że populacje te zostały znacznie później zastąpione przez właściwych przodków tak zwanych Majów. Nie można jednak wykluczyć tego, że jacyś potomkowie najwcześniejszych mieszkańców Jukatanu z przełomu plejstocenu i holocenu zajmowali ten obszar przez kolejne tysiąclecia, aby potem zmieszać się z nowo przybyłymi grupami, które dały początek kulturze Majów. Obraz ten jest wciąż niejasny i wymaga dalszych studiów, szczegolnie z wykorzystaniem genetyki. Wyniki niedawno przeprowadzonych badań paleogenetycznych opublikowane w 2022 roku wskazują na to, że przodkami Majów mogła być ludność wywodząca się z rożnych regionów Ameryki Północnej i Południowej.
Analizy wcześnie datowanych szkieletów (ok. 9600 do 3700 lat temu), odkrytych w dwóch schroniskach skalnych w Belize, pokazują dosyć skompilowany i złożony profil genetyczny najstarszych mieszkańców tego obszaru. Otóż z badań tych wynika, że najwcześniejsze szkielety (datowane 9600–7300 lat temu) należą do ludności, która ma niewiele wspólnego z obecnymi ludami rdzennymi Mezoameryki (w tym z Majami), a jest bardziej spokrewniona z pierwszymi osadnikami, którzy zasiedlili kontynent północnoamerykański od strony Cieśniny Beringa. Tę najstarszą grupę osadników może też przypuszczalnie reprezentować Naya. Jakieś 5600 lat temu doszło jednak do dużej migracji ludności z południa na obszar Jukatanu. Ta fala reprezentowana była przez ludność, która jest powiązana z dzisiejszymi populacjami Chibcha z południowej części Ameryki Centralnej i północnych obszarów Ameryki Południowej.
Nowi migranci z południa mogli też przyczynić się znacząco do rozprzestrzenienia się na terenach Jukatanu uprawy kukurydzy. Wspomniane badania pokazują, że współcześni Majowie pod względem genetycznym wykazują bardzo duże podobieństwo do osobników odkrytych we wspomnianych wyżej schroniskach skalnych Belize, których szczątki datowane są na późniejszy przedział czasu, a więc okres pomiędzy 5600 a 3700 lat temu.
Kiedy żyli Majowie?
W przedhiszpańskiej historii Majów badacze wyróżniają trzy główne epoki: okresy preklasyczny, klasyczny i postklasyczny, ktore są dodatkowo dzielone na mniejsze jednostki czasowe. W okresie preklasycznym (2000 r. p.n.e.–250 r. n.e.) mamy do czynienia z początkami kultury Majow i jej rozprzestrzenieniem się w regionie zarówno wyżyn, jak i nizin. Pod koniec tego okresu powstają pierwsze duże organizmy państwowe ze stolicami w takich ośrodkach, jak El Mirador (na nizinach) czy wspomniane wcześniej Kaminaljuyu (wyżyny).
Okres klasyczny (250–950 r. n.e.) to apogeum rozwoju architektonicznego i demograficznego. To wówczas swój największy rozkwit osiągają ośrodki Majów położone na terenie Jukatanu, takie jak Tikal, Calakmul, Palenque, Yaxchilan, Piedras Negras, Copan i wiele innych. W samym sercu nizin Majow pomiędzy 650 a 800 rokiem n.e. mogło mieszkać ponad 10 milionów ludzi, co czyniło ten obszar jednym z najgęściej zaludnionych nie tylko w przedhiszpańskiej Ameryce, ale w całym ówczesnym świecie. Niestety, większość nizinnych miast Majów wyludniła się w IX–X wieku n.e., głownie ze względu na wojny oraz zmiany klimatyczne i środowiskowe.
Okres postklasyczny (950–1524 r. n.e.) to czasy wielkich zmian. Pomimo upadku i wyludnienia wielu miast na nizinach Majów zarówno w północnej części Jukatanu, jak i na obszarze wyżyn rodzą się nowe potęgi – miasta i królestwa, które przeżywają wówczas swój największy rozwój. Najważniejsze z nich to państwa stworzone przez Majow K’iche’, Kaqchikel, Tzutujil oraz Mam na wyżynach oraz takie miasta-królestwa jak Chichen Itza, a po nim Mayapan w północnej części nizin. Część z nich dotrwała do czasu przybycia hiszpańskich najeźdźców. Ziemie Majów były podbijane przez Hiszpanów przez kilkadziesiąt lat. Podczas gdy wiele krolestw na wyżynach, na czele z potężnym państwem Majow K’iche’, zostało podporządkowanych w trzeciej dekadzie XVI wieku, inne ośrodki długo się opierały hiszpańskiej konkwiście. Ostatni bastion Majów, czyli miasto Tayasal ukryte w samym sercu nizin, upadł dopiero w 1697 roku!
Czas od podboju jednego z najważniejszych królestw Majów stworzonego przez lud K’iche’ (1524 r.) aż do początków XIX wieku jest często nazywany okresem kolonialnym dla podkreślenia faktu, że ziemie Majów oraz inne tereny Mezoameryki zostały skolonizowane przez Hiszpanów i stały się częścią nowego tworu politycznego zwanego Wicekrólestwem Nowej Hiszpanii. W XIX stuleciu kończy się okres kolonialny w Ameryce Łacińskiej. W roku 1821 rozpada się Wicekrólestwo Nowej Hiszpanii, a na jego gruzach powstają niezależne państwa, takie jak Meksyk, Gwatemala, Honduras, Salwador i inne. Niestety, sytuacja bytowa ludności rdzennej w nowo powstałych państwach Ameryki Środkowej była często bardzo trudna. Nie przysługiwały jej niemal żadne prawa, a władze notorycznie ją eksploatowały, co prowadziło do buntów i powstań w rożnych częściach półwyspu Jukatan. Najsłynniejszym była rozpoczęta w 1847 roku tak zwana wojna kast, wymierzona przeciwko lokalnym władzom i nieindiańskim osadnikom. Powstańcy majańscy zdołali bardzo szybko zająć większość półwyspu Jukatan. Tylko dwa duże miasta, Merida i Campeche, oparły się „rekonkwiście” rdzennej ludności. Powstańcy dokonali kilku masakr, mordując napływową ludność. Działania wojsk rządowych, które szukały odwetu, również charakteryzowały się dużym okrucieństwem.
Majowie byli jednak w stanie wyprzeć z północnej części półwyspu niemal całą ludność nieindiańską i kontrolować ten obszar przez ponad 50 lat, aż do początków XX wieku. Powstańców wspierali Brytyjczycy, którzy dostarczali im broń i zaopatrzenie w zamian za egzotyczne gatunki drzew, w szczególności za tak zwane palo de tinte. Wojna kast pochłonęła ponad 200 tysięcy ofiar. Jednym z miejsc opanowanych przez powstańców było Bacalar położone w meksykańskim stanie Quintana Roo, gdzie znajdował się duży fort wzniesiony w XVIII wieku i położony w miejscu o strategicznym znaczeniu, nad jeziorem Bacalar. Majowie zdołali opanować fort w 1848 roku. Został on odbity przez władze meksykańskie dopiero w 1901 roku.
Wiek XX był dla wielu grup Majów bardzo trudny ze względu na konflikty zbrojne w krajach Ameryki Środkowej. Szczególnie destrukcyjny wpływ miała wojna domowa w Gwatemali w latach 1960–1996. W trakcie tego konfliktu życie straciło blisko 200 tysięcy osób, z czego większość stanowili przedstawiciele rdzennych populacji Majów. Dopiero ostatnie dwie dekady przyniosły rozwój gospodarczy, kulturowy oraz powolną poprawę warunków życia. Mimo wielu wieków represji i wyzysku rdzenni mieszkańcy Jukatanu i terenów położonych dalej na południe przetrwali do dzisiaj, tworząc jedną z najliczniejszych wspólnot tubylczych Ameryki Środkowe.
(…)
Jest to fragment książki pt. „Majowie. Na tropie wielkiej cywilizacji Ameryki Środkowej”, której autorem jest prof. Jarosław Źrałka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.
W swojej książce zabiera nas na wyprawę przez losy tej kultury: od jej narodzin ponad cztery tysiące lat temu, przez okres rozkwitu i upadku wielkich miast, aż po czasy konkwisty i współczesność. Z pasją odmalowuje życie codzienne Majów.
Czasopismo „Archeologia Żywa” poleca tę pozycję i zachęca do zakupu w księgarniach lub bezpośrednio na stronie marki wydawniczej Bo.wiem
Archeolog, profesor Uniwersytet Jagielloński, kierownik Zakładu Archeologii Nowego Świata w Instytucie Archeologii UJ. Od lat bada stanowiska w Gwatemali, m.in. w Parku Narodowym Yaxha–Nakum–Naranjo oraz w regionie Majów Ixil. Wykorzystuje technologię LiDAR, która znacząco zmieniła wiedzę o cywilizacji Majów. Zajmuje się osadnictwem, obrządkiem pogrzebowym, upadkiem tej cywilizacji oraz sztuką Mezoameryki.
