10 najważniejszych odkryć archeologicznych 2025. Archeologiczne Sensacje 2025

SERIA „POCZET WŁADCÓW POLSKI” – PAŃSTWOWY INSTYTUT WYDAWNICZY. Państwowy Instytut Wydawniczy zainaugurował wielotomowy projekt „Poczet Władców Polski”, który ma docelowo obejmować 42 tomy poświęcone polskim władcom. W wydarzeniu uczestniczyli autorzy pierwszych tomów oraz rada naukowa projektu, która odpowiada za merytoryczną stronę serii. Pierwsze dwie publikacje poświęcono Bolesławowi Chrobremu i Ludwikowi Węgierskiemu. Pełny cykl ma zostać ukończony do 2032 roku. Seria została przedstawiona jako długofalowe przedsięwzięcie popularyzujące pełną panoramę dziejów polskiej monarchii.

GEBELEIN (Egipt) – CYFROWA REKONSTRUKCJA GROBOWCA NOMARCHY INIEGO. Dr Wojciech Ejsmond z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN oraz Jakub Stępnik z Wydziału Archeologii UW odtworzyli cyfrowo zaginiony grobowiec egipskiego dostojnika Iniego z Gebelein. Badacze wykorzystali szczegółowe opisy sporządzone w 1911 roku przez włoskiego egiptologa Virgino Rosiego, aby na ich podstawie zrekonstruować architekturę i dekoracje komory grobowej. Rekonstrukcja została wykonana w programie Blender i przedstawia pełną wizualizację przestrzenną obiektu. Wyniki pracy opublikowano w czasopiśmie „Polish Archaeology in the Mediterranean”.

WROCŁAW (Dolnośląskie) – OTWARCIE WYSTAWY STAŁEJ „PIASTOWSKA PIECZĘĆ” W RELIKTACH ZAMKU PIASTÓW ŚLĄSKICH. Po dziesięciu latach badań i prac konserwacyjnych prowadzonych pod kierunkiem prof. dr hab. inż. arch. Małgorzaty Chorowskiej (Wydział Architektury, Politechnika Wrocławska) udostępniono w podziemiach domu zakonnego Zgromadzenia Sióstr Szkolnych de Notre Dame przy ul. Św. Marcina 12 w Wrocławiu relikty XII-wiecznego zamku książąt śląskich, z „ogrzewaniem podłogowym” i fundamentem donżonu. Ekspozycja stała działa od wtorku do niedzieli i prezentuje mury zbudowane z jednych z najstarszych cegieł w Polsce, fragmenty wału drewniano-ziemnego oraz makiety i wizualizacje przebudów zamku na przestrzeni wieków.

„NOWY POCZET JAGIELLONÓW” – NOWOCZESNE WIZUALIZACJE WŁADCÓW DYNASTII JAGIELLONÓW. Projekt edukacyjny zrealizowany przez „National Geographic Polska” oraz zespół historyków i grafików pod kierunkiem prof. Bożeny Czwojdrak opracował wizualizacje władców dynastii Jagiellonów na podstawie źródeł ikonograficznych, opisów kronikarskich i technologii sztucznej inteligencji. Ilustracje Marcina Bondarowicza zostały wzbogacone generatywną grafiką AI firmy AI REV i posłużyły do stworzenia multimedialnego katalogu odtworzonych wyglądów władców i ich żon. Celem przedsięwzięcia jest uzupełnienie luk ikonograficznych epoki oraz przybliżenie wizerunków władców Polski i Europy Środkowej publiczności w formie nowoczesnego przekazu.

EŁK (Warmińsko-mazurskie) – OTWARCIE STAŁEJ WYSTAWY „SKARB Z ULICY GŁÓWNEJ 2.0”. Muzeum Historyczne w Ełku otworzyło stałą wystawę „Skarb z ulicy Głównej 2.0”, prezentującą blisko 700 XVII-wiecznych monet odkrytych w 2021 roku przez Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne „Jaćwież” i przekazanych do zbiorów muzeum. Ekspozycja pokazuje zabytek po pełnym cyklu badań, konserwacji i digitalizacji, prowadzonych we współpracy z Instytutem Archeologii i Etnologii PAN. Kuratorami projektu są Jakub Knyżewski i dr Grzegorz Śnieżko, autor towarzyszącej wystawie monografii. Wystawa objęta jest honorowym patronatem Prezydenta Miasta Ełku.

SKARBY KALISZA (Stowarzyszenie Poszukiwaczy Śladów Historii „DENAR Kalisz”). W minionym roku stowarzyszenie przyciągnęło uwagę mediów dzięki serii spektakularnych odkryć, w tym dwóch niezależnych garnków z wczesnośredniowiecznymi monetami srebrnymi, złotego naszyjnika kultury gockie, ale i innych zabytków. Każdemu znalezisku towarzyszyła szybka i szeroka komunikacja w mediach społecznościowych – zwłaszcza na TikToku, gdzie treści osiągnęły łącznie ok. 3,5 mln polubień, oraz na Facebooku z 175 tys. obserwujących – a także obecność w mediach tradycyjnych. Zabytki były przekazywane właściwym instytucjom konserwatorskim, kontynuując sprawozdawanie również z dalszych etapów opracowań, ostatecznie działalność stowarzyszenia została uhonorowana Nagrodą Prezydenta Miasta Kalisza.

ARCHEOLOGIA ZBRODNI POMORSKIEJ 1939 (Uniwersytet Łódzki, Instytut Pamięci Narodowej). W 2025 roku projekt pod kierunkiem dr. Dawida Kobiałki doprowadził do inauguracji wystawy „Archeologia zbrodni – niemieckie zbrodnie w chojnickiej Dolinie Śmierci”, prezentującej wyniki prac terenowych oraz odnalezienie szczątków około 700 ofiar masowych egzekucji pod Chojnicami. Efektem pracy zespołu są także publikacje naukowe i popularyzatorskie dokumentujące wykorzystanie metod archeologicznych w badaniu materialnych śladów zbrodni z września–grudnia 1939 r. oraz ich recepcję w pamięci społecznej.

INASIA. PREHISTORIA CZŁOWIEKA W AZJI ŚRODKOWEJ (Uniwersytet Warszawski). Projekt kierowany przez prof. dr hab. Małgorzatę Kot, został oficjalnie zainaugurowany podpisaniem umowy z Akademią Nauk Uzbekistanu i powołaniem międzynarodowego laboratorium badawczego, co było szeroko komunikowane w mediach uczelnianych i ogólnopolskich. Zespół prowadzi stałą, uporządkowaną komunikację poprzez oficjalną stronę projektu, publikując relacje z działań terenowych, zdjęcia oraz opisy metodologii. Istotnym elementem popularyzacji są także liczne wykłady i wywiady kierowniczki projektu oraz otwarcie części prac terenowych dla lokalnych osób spoza środowiska akademickiego. Dzięki grantowi ERC projekt ma wyraźny potencjał długofalowy.

PIEŃ. BADANIA ARCHEOLOGICZNE (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu). Projekt badający nowożytne cmentarzysko w Pniu, kierowany przez dr. hab. Dariusza Polińskiego, prof. UMK, kontynuował swoją dotychczasową dzialałność. Kluczowym wydarzeniem była krajowa emisja filmu dokumentalnego „Cmentarzysko wampirów” na kanale History Channel. Równolegle zaprezentowano pełnowymiarową rekonstrukcję najsłynniejszego pochówku, określanego jako tzw. Zosia. W pracach wykopaliskowych prowadzonych w tym roku bezpośredni udział wziął Oscar Nilsson, autor rekonstrukcji twarzy, co było wydarzeniem wyjątkowym po niemal 30-letniej przerwie w badaniach terenowych na stanowisku.

CIEPŁE. PIASTOWSKI KLUCZ DO POMORZA (Uniwersytet Warszawski). Wczesnośredniowieczny kompleks osadniczy badany przez zespół pod kierownictwem dr. Sławomira Wadyla opublikował w prestiżowych czasopismach naukowych trzy artykuły przedstawiające wyniki najnowszych badań. Jednocześnie projekt nieustannie prowadzi aktywną komunikację – strona internetowa zawiera galerię zdjęć, blog i materiały z wykopalisk. Zespół regularnie publikuje też w mediach społecznościowych aktualizacje o działaniach terenowych i wynikach analiz. Badania są wspierane przez współpracę z instytucjami (m.in. Muzeum Archeologiczne w Gdańsku), co zwiększa wiarygodność i zasięg ich komunikacji naukowej i popularyzatorskiej.

JEZIORO LEDNICA (Wielkopolskie) – POZŁACANA WŁÓCZNIA WCZESNOPIASTOWSKA. Zespół pod kierunkiem prof. dr. hab. Andrzeja Pydyna z Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu, we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, odkrył w jeziorze Lednica cztery włócznie datowane na X/XI wiek, w tym jeden wyjątkowo bogato zdobiony egzemplarz, którego grot pokryto złotem, srebrem i brązem oraz osadzono w misternie dekorowanej tulei. Technologia wykonania oraz kontekst znaleziska sugerują, że przedmiot mógł pełnić funkcję prestiżowego insygnium władzy, a nie wyłącznie uzbrojenia bojowego. Odkrycie znacząco poszerza wiedzę o elitarnej kulturze materialnej wczesnego państwa Piastów i potwierdza wyjątkową rangę Lednicy jako ośrodka o charakterze rezydencjonalnym i symbolicznym.

DOMASŁAW (Dolnośląskie) – OZDOBA Z CHRZĄSZCZY W DZIECIĘCYM GROBIE SPRZED OKOŁO 2700 LAT. Podczas specjalistycznych analiz zabytków z cmentarzyska kultury łużyckiej w Domasławiu, prowadzonych przez dr Agatę Hałuszko (UMCS w Lublinie), dr. Marcina Kadeja (Uniwersytet Wrocławski) oraz dr Annę Józefowską (IAiE PAN), zidentyfikowano ozdobę wykonaną z chitynowych przedpleczy chrząszczy Phyllobius viridicollis, umieszczoną w urnie grobowej dziecka w wieku ok. 9–10 lat. Fragmenty owadów nawleczono na źdźbło trawy i ułożono w uporządkowany sposób, co wskazuje na ich intencjonalne użycie jako elementu wyposażenia grobowego. Odkrycie ujawnia dotąd nieznane praktyki dekoracyjne społeczności halsztackiej i wnosi nowe dane do badań nad symboliką i obrzędowością tej społeczności.

BAGIENICE WIELKIE (Mazowieckie) – NARZĘDZIE DO TREPANACJI SPRZED 2300 LAT. Zespół pod kierunkiem dr Bartłomieja Kaczyńskiego i dr Wojciecha Borkowskiego (Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie we współpracy z Wydziałem Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego) odkrył na stanowisku „Łysa Góra” w Bagienicach Wielkich nietypowy zabytek interpretowany jako rzadkie narzędzie do trepanacji czaszki – datowane na około IV–III w. p.n.e. Odnaleziony artefakt jest wyjątkowy w skali Polski ze względu na swą funkcję i kontekst kulturowy, łącząc elementy technologii metalurgicznej z praktykami leczniczymi.

KOŁOBRZEG (Zachodnipomorskie) – KOBIECA FIGURKA „WENUS” SPRZED PONAD 6000 LAT. Po 3 latach od odkrycia na plaży w Kołobrzegu-Podczelu dopiero teraz ogłoszono kamienną figurkę kobiecych kształtów, wykonaną z wapienia z widocznymi muszlami i datowaną na co najmniej 6000 lat. Zespół pod kierunkiem Marcina Krzepkowskiego (Fundacja Relicta), dr. Grzegorza Szczurka (Uniwersytet Kaliski) oraz dr hab. Iwony Sobkowiak-Tabaki (UAM) wykazał, że znalezisko pochodzi prawdopodobnie z osadnictwa kultury wczesnorolniczej i choć kontekst nie został w pełni zachowany to wyjątkowa jakość wykonania oraz rzadka forma sprawiają, że natychmiast zabytek zyskał miejsce na stałej wystawie Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu.

GDAŃSK (Pomorskie) – RYCERSKI NAGROBEK I POCHÓWEK SPOD LODZIARNI „MIŚ”. W centrum Gdańska archeolodzy z firmy ArcheoScan, kierowani przez dr Monikę Kasprzak i Sylwię Kurzyńską, odkryli wyjątkową płytę nagrobną z wizerunkiem rycerza w kolczudze – możliwe, że jeden z najstarszych tego typów przykładów sztuki sepulkralnej z przełomu XIII/XIV w. Pod płytą odnaleziono dobrze zachowany szkielet mężczyzny, co pozwala stwierdzić, że pochówek należał do osoby o wysokim statusie. Płyta wykonana została z wapienia dostarczonego najprawdopodobniej z Gotlandii, co dodatkowo podkreśla elitarny charakter ceremonii pogrzebowej i samego zabytku.

HISTORIA BAŁTÓW Z OBSZARU DZISIEJSZEJ PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ POLSKI W EPOCE ŻELAZA I ŚREDNIOWIECZU – ANALIZY KOPALNEGO DNA. Projekt pod kierunkiem inż. Michała Ireneusza Golubińskiego z Centrum Nowych Technologii UW ma na celu przeprowadzenie analiz kopalnego DNA (aDNA) ludności zachodnich Bałtów zamieszkujących północno-wschodnią Polskę od epoki żelaza po średniowiecze. W planie jest genetyczne zbadanie ok. 50 osobników z cmentarzysk związanych z Bałtami, by odtworzyć strukturę haplogrup Y, mtDNA i genomu jądrowego. Wyniki zostaną skorelowane z kontekstem archeologicznym – co ma pozwolić na ocenę zmian demograficznych, migracji i asymilacji ludności na przestrzeni wieków.

WIĘCEJ ŚWIATŁA! BADANIA RYSUNKÓW NASKALNYCH, OBJAŚNISK I OKOPCEŃ W PRADZIEJOWYCH KOPALNIACH KRZEMIENIA PASIASTEGO W KRZEMIONKACH. W Muzeum Archeologicznym i Rezerwacie „Krzemionki” rozpoczęto projekt badawczy, prowadzony przez Muzeum Historyczno Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim oraz Instytut Archeologii i Etnologii PAN, który zakłada szczegółową analizę około 60 potencjalnych śladów naskalnych rysunków i okopceń pozostawionych przez neolitycznych górników. Badacze pod kierownictwem Artura Jedynaka i dr Dagmary H. Werra, zastosują techniki takie jak reflektografia w podczerwieni oraz dokumentację źródeł światła w kopalniach. Celem projektu jest ustalenie pierwotnego wyglądu malowideł, jak również opracowanie programu ich konserwacji.

JASKINIA MAMUTOWA – ROZSUPŁYWANIE ZAPOMNIANYCH SPLOTÓW. OSADNICTWO CZŁOWIEKA OD HOLOCENU DO WCZESNEGO GÓRNEGO PALEOLITU. Inicjatywa pod kierunkiem dr hab. Jarosław Wilczyńskiego z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN zakłada kompleksową analizę materiałów z poprzednich i najnowszych wykopalisk w celu rekonstrukcji osadnictwa od paleolitu po czasy nowożytne. Plan obejmuje zastosowanie nowoczesnych metod dokumentacji (mikrotomografia, modele 3D, zdjęcia RTI), analizy izotopowe, paleośrodowiskowe, datowania radiowęglowego oraz badania fauny i flory – co pozwoli lepiej zrozumieć warunki życia dawnych populacji i zmiany środowiskowe.

OD KAMIENNYCH NARZĘDZI DO JĘZYKA: PORÓWNANIE MODELI PROTOJĘZYKA OPARTYCH NA PANTOMIMIE I ARCHEOLOGII. Projekt, którym kieruje Svetlana Kuleshova ze Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych, Teologicznych i Artystycznych UMK w Toruniu zakłada porównanie wytwarzania narzędzi kamiennych z możliwościami komunikacji – by ocenić, czy prehistoryczni ludzie mogli posługiwać się protojęzykiem, a nie jedynie pantomimą. W ramach badań analizowane będą artefakty kamienne pod kątem kolejnych etapów produkcji, co pozwoli na wnioskowanie o zdolnościach poznawczych ich twórców. Następnie zaplanowano fazę eksperymentalną – uczestnicy będą się porozumiewać bez słów (pantomima), próbując przekazać instrukcje produkcji narzędzi lub wiedzę technologiczną. Celem jest ustalenie, czy komunikacja pantomimiczna mogła być wystarczająca, czy też wymagała rozwoju języka.

OD ŚWITU DO ZMIERZCHU: GENEZA, ROZWÓJ I KONIEC SEKTORA X, PREKOLUMBIJSKIEGO OBSERWATORIUM ASTRONOMICZNEGO W KOMPLEKSIE SZTUKI NASKALNEJ TORO MUERTO (AREQUIPA, PERU). Projekt dr. hab. Janusza Zbigniewa Wołoszyna, prof. Uniwersytetu Warszawskiego ma na celu szczegółowe zbadanie Sektora X – części stanowiska Toro Muerto, którą badacze w ostatnich latach zidentyfikowali jako potencjalne, prekolumbijskie obserwatorium astronomiczne wykorzystywane w rytuałach i obserwacjach nieba. Planowane są analizy technologii wykonania rysunków, datowania petrografii, badania ikonograficzne motywów, rekonstrukcja ich symboliki oraz precyzyjne pomiary astronomiczne – wszystko po to, by ocenić, jakie zjawiska niebieskie były obserwowane i rejestrowane przez dawne społeczności. Projekt ma również zbadać, kiedy i dlaczego Sektor X został porzucony.

„CHROBRY. ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ” (Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie). Ekspozycja stawia w centrum postać Bolesława Chrobrego – jego życie, dokonania i wpływ na kształtowanie państwa pierwszych Piastów. Została ona przygotowana w konwencji historycznego komiksu i zawiera interaktywną grę planszową oraz mobilny przewodnik, co czyni ją atrakcyjną dla różnych grup odbiorców. Kuratorem jest Jakub Szostak, a współautorkami m.in. Anna Antkowiak i Marta Ganczarek. Wystawie towarzyszyła premiera komiksu o pierwszym piastowskim królu, opracowanego we współpracy z wydawnictwem Egmont.

„BOLESŁAW CHROBRY. Z POZNANIA PO WŁADZĘ I KORONĘ” (Muzeum Archeologiczne w Poznaniu/Rezerwat Archeologiczny Genius loci). Wystawa stanowi centralne wydarzenie obchodów 1000-lecia pierwszej polskiej koronacji oraz rocznicy śmierci i pochówku władcy. Ekspozycja realizowana jest w dwóch przestrzeniach – Muzeum Archeologicznym przy ul. Wodnej 27 oraz na Ostrowie Tumskim w Rezerwacie Archeologicznym Genius loci – i skupia się na drodze Bolesława Chrobrego do władzy królewskiej oraz jego związku z Poznaniem. Kuratorami projektu są Mateusz Sikora oraz dr Agnieszka Stempin, a do wystawy wydany został dwutomowy katalog.

„MISJA KORONACJA. POMORZE ZA PIERWSZYCH PIASTÓW” (Muzeum Archeologiczne w Gdańsku). Opracowana przez kuratorki Agnieszkę Rutę i Katarzynę Patalon, ekspozycja przedstawia Pomorze w czasach pierwszych Piastów poprzez narrację stylizowaną na pamiętnik księżniczki. Ekspozycja prezentuje ponad czterysta zabytków związanych z miejscową elitą, handlem i kontaktami wojowników, w tym elementy uzbrojenia oraz miecz z cmentarzyska w Ciepłem. Połączenie zabytków z narracją fabularną tworzy przystępną dla odbiorcy opowieść o regionie i jego roli w państwie wczesnopiastowskim.

„OPOWIEŚCI Z KRAINY PUEBLO. SZTUKA I ARCHEOLOGIA KULTUR INDIAŃSKICH” (Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu). Wystawa przygotowana przez Adelinę Szczerbińską i Pawła Cyganiewicza z Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu powstała we współpracy z zespołem polskiego projektu archeologicznego „Sand Canyon–Castle Rock”, realizowanego w Kolorado (USA). Ekspozycja prezentuje wybrane wyniki badań, obejmujące zabytki kultur Pueblo, dokumentację terenową, rekonstrukcje i fotografie. Projekt badawczy prowadzony jest od 2011 roku pod kierunkiem dr. hab. Radosława Palonki (UJ) i stanowi pierwszą polską długoterminową misję archeologiczną w USA.

„CO JADANO W CZASACH CHROBREGO?” (Muzeum Archeologiczne w Krakowie). Wystawa czasowa prezentowana w nowohuckim oddziale w Branicach, poświęcona jest diecie i kulturze stołu we wczesnym średniowieczu. Ekspozycja, której kuratorką jest Ewa Kubica-Kabacińska, opiera się na wynikach badań archeologicznych oraz przekazach źródłowych, ukazując pożywienie, naczynia i techniki przygotowywania posiłków w różnych środowiskach społecznych. Zwiedzający mogą zobaczyć oryginalne zabytki z badań na terenie Mogiły i Pleszowa, rekonstrukcje luksusowej zastawy oraz aranżację wczesnośredniowiecznego stołu w przestrzeni palatium.

„RUŚ WIKINGÓW. SKANDYNAWOWIE WE WCZESNOŚREDNIOWIECZNEJ EUROPIE WSCHODNIEJ” (Władysław Duczko, wydanie II, rozszerzone). W najnowszym, poprawionym i uzupełnionym, pośmiertnym wydaniu książki autor analizuje początki państwowości na ziemiach Europy Wschodniej z perspektywy archeologicznej, wskazując – na podstawie materiału kulturowego – udział Skandynawów w formowaniu się wczesnośredniowiecznej Rusi. Publikacja prezentuje bogaty zestaw znalezisk archeologicznych z terytoriów od Nowogrodu i Moskwy po Ruś Kijowską, porównując je ze znaleziskami ze Skandynawii – co czyni ją jedną z kluczowych prac dla zrozumienia procesu migracji i kształtowania się tamtejszych społeczności. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego

„CHRZEŚCIJANIE PIERWSZYCH WIEKÓW. TOM I: WIERNI, BISKUPI, EREMICI” (Robert Wiśniewski). Książka przedstawia początki chrześcijaństwa – losy pierwszych wyznawców, kształtowanie się struktury kościelnej, rozwój kleru, ruchu monastycznego, kultu świętych i relikwii. Autor opisuje, w co wierzyli pierwsi chrześcijanie, dlaczego chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się poza Palestynę i jak religia ta przyciągała osoby różnych warstw społecznych – także członków elit. Praca nie koncentruje się na instytucji jako organizacji, lecz na ludziach – ich motywacjach, doświadczeniach i duchowości. Książka dostępna w formie drukowanej, e-booka oraz audiobooka. Wydawnictwo RN.

„ODYSEUSZ. BIOGRAFIA NIEAUTORYZOWANA” (Tomasz Mojsik). Książka stanowi próbę przedstawienia życia legendarnego bohatera Odyseusz w formie „biografii” – choć nie jest postacią historyczną, autor zbiera i analizuje różne wersje mitu, by ukazać możliwie pełen obraz jego losów. Publikacja obejmuje takie tematy jak pochodzenie Odyseusza, jego udział w wojnie trojańskiej, powrót do domu, relacje rodzinne oraz mniej znane wątki legend – co czyni ją atrakcyjną zarówno dla miłośników mitologii, jak i dla czytelników zainteresowanych kulturą antyczną. Książka należy do serii „Bohaterowie o tysiącu twarzy” wydawanej przez Wydawnictwo Homini.

„WIERZENIA DAWNYCH SŁOWIAN. OD MITU DO OBRZĘDU” (Kamil Kajkowski). Książka prezentuje kompleksowy przegląd wierzeń, obrzędów i rytuałów dawnych Słowian na podstawie badań archeologicznych i źródeł pisanych. Rekonstruuje świat, w którym sacrum i profanum przenikały się na co dzień, analizując m.in. znaczenie depozytów zakładzinowych, praktyki pogrzebowe, kult przodków, symbolikę religijną i transformację wierzeń w okresie chrystianizacji. Wierzenia dawnych Słowian to także refleksja nad tym, jak pamięć o pogańskim dziedzictwie była reinterpretowana i przekazywana przez chrześcijańskich już kronikarzy. Wydawnictwo Replika.

„KRONIKI ODKRYWCÓW” (Łukasz Orlicki, Krzysztof Krzyżanowski). Autorzy, uczestnicy kilkuset projektów eksploracyjnych i badawczych, przedstawiają dziesięć najciekawszych akcji poszukiwawczych – od krypt krzyżackich przez zatopione kopalnie po legendy Złotego Pociągu. Książka usytuowana jest na styku archeologii, historii i eksploracji – łączy opowieści reporterskie z opisem technik poszukiwawczych. Dzięki gawędziarskiemu stylowi i doświadczeniu autorów stanowi nieformalny przewodnik po mniej znanych aspektach poszukiwań dziedzictwa. Oficyna Wydawnicza ATUT.

INSYGNIA GROBOWE WŁADCÓW POLSKI I LITWY – WILNO (Litwa). Odkrycie insygniów grobowych króla Aleksandra Jagiellończyka oraz królowych Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny to wydarzenie wyjątkowe, podobnie jak jego okoliczności. Regalia ukryto we wrześniu 1939 roku m.in. dzięki Janowi Małyszce, który dotrzymał przysięgi tajemnicy aż do końca lat 80. XX wieku, a następnie poszukiwano ich przez kolejne trzy dekady. Odnaleziono je na przełomie lat 2024 i 2025, w okolicznościach, które wywołały szeroką dyskusję wokół działań indywidualnego poszukiwacza Sauliusa Poderisa i relacji z litewskimi instytucjami ochrony dziedzictwa.

SKARB 162 SREBRNYCH MONET Z XVII W. – BUKOWIEC WIELKI (Warmińsko-mazurskie). Na łące w Bukowcu Wielkim podczas prac rolniczych odnaleziono 162 srebrne monety datowane na lata 1660–1679, w tym talary, tymfy, orty i szóstaki. Znalazcami są właściciele terenu Beata i Romuald Jóźwiakowie, zaś archeologiczne badania ratownicze prowadził Damian Swat z firmy Archeoskop. Monety zostały przekazane do Muzeum Pogranicza w Działdowie i są obecnie poddawane konserwacji. Znalezisko stanowi istotny materiał dla badań numizmatycznych i gospodarki pogranicza mazowiecko-pruskiego w XVII w.

PIERWSZY SKARB MIASTA, CZYLI PONAD 600 MONET Z XV W. – BOCHNIA (Małopolskie). W lesie pod Bochnią, Wojciech i Marek Budzyn – członkowie Stowarzyszenia Poszukiwaczy STATER odnaleźli ceramiczne naczynie zawierające depozyt ponad 600 monet z XV wieku. Analizy przeprowadzone na zlecenie Muzeum im. prof. Stanisława Fischera w Bochni wykazały, że w skład skarbu wchodziło 592 srebrne denary jagiellońskie, 26 półgroszy oraz cztery złote dukaty Zygmunta Luksemburskiego. Ustalono również, że złote monety były owinięte w lnianą tkaninę i umieszczone pod warstwą starannie ułożonych srebrnych monet.

SKARB O WARTOŚCI TYGODNIOWEJ PENSJI Z XVII W. – OKOLICE BYDGOSZCZY (Kujawsko-pomorskie). Skarb został odnaleziony przez Mariusza Wójcika ze Stowarzyszenia Weles Grupa Historyczno-Eksploracyjna i zabezpieczony przy udziale Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. W jego skład wchodzą m.in. szelągi koronne i litewskie oraz srebrne szóstaki, prawdopodobnie bite w mennicy bydgoskiej, które zidentyfikował dr Krzysztof Jarzęcki z Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Zespół monet, zachowany w dobrym stanie i odkryty w pobliżu dawnego brodu oraz szlaku komunikacyjnego, pozwala odtworzyć realną siłę nabywczą i codzienne praktyki ekonomiczne XVII-wiecznych mieszkańców regionu.

SKARB 180 ŚREDNIOWIECZNYCH DENARÓW Z XIV–XV W. – POSTOLIN (Dolnośląskie). W lesie w pobliżu Postolina odkryto 180 srebrnych monet, głównie denarów z okresu panowania dynastii Jagiellonów. Znaleziska dokonała nieformalna „Grupa Łowców Guzików” w składzie Przemek Derkacz, Marcin Matczak i Mieczysław Jankowiak – kierownik grupy. Monety zalegały płytko pod powierzchnią ziemi i zostały zabezpieczone przez znalazców oraz przekazane służbom konserwatorskim. Wstępna ocena wskazuje, że część z nich może być fałszerstwami z epoki, zaś niektóre egzemplarze są przecięte. Na kilku monetach zachowały się resztki tkaniny, prawdopodobnie fragment dawnej sakwy.

DOKUMENTOWANIE ZBRODNI NAD JEZIOREM BORÓWNO (fot. Daniel Frymark). Ujęcie z lotu ptaka pokazuje precyzyjną, niemal laboratoryjną pracę w miejscu o wyjątkowo ciężkim ładunku emocjonalnym. Fotografia powstała w trakcie badań masowego grobu odkrytego nad jeziorem Borówno, prowadzonych przez archeologów i specjalistów z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego zajmujących się dokumentowaniem Zbrodni Pomorskiej z 1939 roku. Pracami kierował dr Dawid Kobiałka. Kadr łączy chłodną metodykę archeologii sądowej z brutalną materialnością historii zapisanej w ziemi.

SŁOWIAŃSKI KURHAN TYPU ORZESZKOWO Z LOTU PTAKA (fot. Sławomir Wadyl). Zdjęcie lotnicze dokumentuje plan i wewnętrzną strukturę unikatowego kurhanu typu Orzeszkowo odsłoniętego w Nowym Chorowie w ramach projektu „Kurhanowisko w lesie”, prowadzonego przez dr. Sławomira Wadyla. Regularny układ kamieni i jam wskazuje na złożone, nietypowe praktyki rytualne, rozpoznane w trakcie badań wykopaliskowych prowadzonych przez zespół archeologów pod kierunkiem badaczy zajmujących się obrządkiem pogrzebowym wczesnego średniowiecza. Fotografia łączy precyzję dokumentacji z czytelną syntezą wyników badań terenowych.

URNA DOMKOWA Z BOŻEPOLA WIELKIEGO (fot. Zofia Grunt). Fotografia prezentuje wyjątkową urnę domkową po konserwacji, ukazaną w neutralnym, muzealnym kadrze podkreślającym formę i detale wykonania. Zabytek odkryty podczas badań ratowniczych prowadzonych przez Fundację Dziedzictwa Archeologicznego należy do najbardziej charakterystycznych form obrządku pogrzebowego wczesnej epoki żelaza na Pomorzu. Konserwacja i dokumentacja zostały przeprowadzone w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku.

MUMIA CHANCAY W ŚWIETLE FLUORESCENCYJNYM (fot. Judyta Bąk). Fotografia wykonana w świetle fluorescencyjnym ukazuje zmumifikowane szczątki kultury Chancay, ujawniając detale tatuaży i tkanek niewidoczne w świetle białym. Fotografia powstała w trakcie specjalistycznych analiz konserwatorsko-badawczych, łączących archeologię, antropologię i metody fizykochemiczne w badaniach andyjskich mumii. Międzynarodowy zespół kierowany jest przez Judytę Bąk z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, a badania realizowano na zbiorach Muzeum Archeologicznego im. Arturo Ruiza Estrady w Huacho. Kadr ma zarówno wysoką wartość dokumentacyjną, jak i silny wymiar wizualny.

MEGALITY WYSKOCI (fot. Artur Golis). Ujęcie z wykopu podkreśla kamienną konstrukcję megalitycznego grobowca sprzed około 5500 lat, a w tle – idealnie pomiędzy ścianami sondażu – widoczna jest wieża współczesnego kościoła, tworząca mocny kontrast czasowy. Fotografia powstała podczas badań prowadzonych w Wyskoci przez zespół Wydziału Archeologii UAM w Poznaniu, we współpracy z Zespołem Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego, pod kierunkiem dr Danuty Żurkiewicz i dr hab. Iwony Sobkowiak-Tabaki, prof. UAM.

SAKKARA (Egipt) – FRAGMENTY KRÓLEWSKIEGO SARKOFAGU FARAONA SZEPSESKAFA. Polscy archeolodzy z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN przeprowadzili nowe badania grobowca faraona Szepseskafa w Sakkarze, jednego z najmniej poznanych władców IV dynastii. Misją kieruje dr hab. Teodozja Rzeuska, prof. IKŚiO PAN, a prace objęły zarówno analizy architektoniczne, badania geofizyczne, jak i wykopaliska we wnętrzu mastaby. W ich trakcie zidentyfikowano liczne fragmenty zniszczonego królewskiego sarkofagu, które obecnie są rekonstruowane przez konserwatorów.

EUROPA – MIGRACJE JAKO REAKCJA NA ZMIANY KLIMATU SPRZED OK. 12 000 LAT. Międzynarodowy zespół archeologów, w tym dr hab. Iwona Sobkowiak-Tabaka, prof. UAM w Poznaniu, wykazał, że łowiecko-zbierackie społeczności Europy migrowały na wschód w reakcji na gwałtowne ochłodzenie klimatu u schyłku epoki lodowcowej. Analiza ok. 1800 stanowisk pokazała spadek liczebności populacji w skali kontynentu, przy jednoczesnym wzroście w części Europy Środkowej, co wskazuje na przesunięcia migracyjne. Wyniki opublikowano w „PLOS ONE”.

MUSTI (Tunezja) – KAPŁANKI I KULT CERES W RZYMSKIEJ AFRYCE. W ramach projektu AFRIPAL, realizowanego przez Uniwersytet Warszawski we współpracy z Instytutem Dziedzictwa Narodowego Tunezji (INP), polsko-tunezyjski zespół badawczy opracował cztery monumentalne stele nagrobne z II–III w. n.e. odkryte w starożytnym mieście Musti w północnej Tunezji. Projekt prowadzony pod kierunkiem dr. Jamela Hajji i dr. hab. Tomasza Waliszewskiego, prof. UW połączył badania archeologiczne, epigraficzne i środowiskowe, ukazując wyjątkową rolę kultu bogini Ceres w prowincji Africa Proconsularis.

SAN ISIDRO (Salwador) – CERAMICZNE FIGURKI-KUKIEŁKI SPRZED OK. 400 LAT P.N.E. Na stanowisku archeologicznym San Isidro zespół kierowany przez dr. Jana Szymańskiego z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego zidentyfikował depozyt pięciu ceramicznych figurek datowanych na ok. 410–380 r. p.n.e. Obiekty odkryto na szczycie kopca Cerrito 1 w departamencie Sonsonate, a trzy z nich wyposażone były w mechanizm ruchomych głów, co wskazuje na ich rytualne zastosowanie. Znalezisko znacząco poszerza wiedzę o okresie preklasycznym w Salwadorze i potwierdza istnienie dalekosiężnych kontaktów między społecznościami Mezoameryki.

ARGISZTIHINILI (Armenia) – IDOL I CMENTARZYSKO URNOWE ODKRYTE NA WZGÓRZU ŚW. DAWIDA. Zespół badawczy kierowany przez dr. Mateusza Iskrę (Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW) oraz Hasmik Simonyan (Instytut Archeologii i Etnografii AN Armenii) odkrył w starożytnym mieście Argisztihinili na Kaukazie figurkę-idola wykonaną z tufu wulkanicznego oraz jedno z największych w Armenii cmentarzysk urnowych z 12 pochówkami. Znaleziska rzucają nowe światło na rytuały, gospodarkę i kontaktowe sieci dawnych mieszkańców Kaukazu Południowego.

JASKINIA OBŁAZOWA (Małopolskie) – NAJSTARSZY ZNANY BUMERANG ŚWIATA JEDNAK SPRZED OK. 40 000 LAT. Międzynarodowy zespół badawczy, w którego skład wchodził m.in. prof. dr hab. Paweł Valde-Nowak z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, potwierdził, że zakrzywiony fragment ciosu mamuta odnaleziony w Jaskini Obłazowej liczy pomiędzy 42 290 a 39 280 lat p.n.e., co czyni go najstarszym znanym bumerangiem na świecie. Analizy radiowęglowe i modelowanie bayesowskie wykazały, że artefakt zalegał w warstwie użytkowanej przez Homo sapiens, co przesuwa granicę obecności człowieka współczesnego w Europie Środkowej.

JEZIORO LEDNICA (Wielkopolskie) – ANALIZY OSADÓW Z DNA ODSŁANIAJĄ POCZĄTKI I KRYZYS PAŃSTWA PIASTÓW. Międzynarodowy zespół naukowców z m.in. UAM w Poznaniu, UW i Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy przeprowadził interdyscyplinarne badania paleoekologiczne, archeologiczne i numizmatyczne, które wykazały, że gwałtowna ekspansja państwa wczesnopiastowskiego w X wieku nie była poparta trwałymi strukturami. Wskazano, że masowa wycinka lasów, intensywne rolnictwo i napływ obcego srebra wspierały potęgę Piastów, lecz równolegle tworzyły kruchą podstawę ekonomiczno-ekologiczną. Po połowie XI wieku okolice Lednicy zanotowały regres użytkowania ziemi i spadek upraw, co stanowi świadectwo kryzysu.

BOŻEPOLE WIELKIE (Pomorskie) – URNA DOMKOWA SPRZED OK. 2600 LAT. Zespół prowadzący badania ratownicze, którymi kierował Jacek Łoś (Fundacja Dziedzictwa Archeologicznego), odkrył w grobie skrzynkowym w Bożepolu Wielkim unikatową glinianą popielnicę w formie miniaturowego domu, datowaną na wczesną epokę żelaza (ok. 780–640 lat p.n.e.). Proces konserwacji w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku trwał dwa lata, a dalszymi badaniami kierował dr Piotr Fudziński. Ten w pełni zachowany zabytek jest jednym z zaledwie czterech tego typu odkrytych w Polsce po II wojnie światowej.

JASKINIA MASZYCKA (Małopolskie) – DOWODY NA KANIBALIZM SPRZED OK. 18 000 LAT. Analiza ponad 60 fragmentów kości ludzkich pochodzących ze stanowiska w Jaskini Maszyckiej wykazała mikronacięcia i świadome łamanie kości w celu wydobycia mięsa i szpiku kostnego, co wskazuje na praktyki kanibalistyczne u społeczności kultury magdaleńskiej. Zespół badawczy pod kierunkiem dr hab. Marty Połtowicz-Bobak, prof. UR (Uniwersytet Rzeszowski) i Dariusza Bobaka (Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego) przeanalizował materiał z kolekcji Muzeum Archeologicznego w Krakowie z użyciem skanowania 3D. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie „Scientific Reports”.

WYŻYNA ŚLĄSKO-KRAKOWSKA – NAJSTARSZE POTWIERDZONE WYDOBYCIE OŁOWIU NA ZIEMIACH POLSKICH. Badania zainicjowane przez dr Ewelinę Miśtę-Jakubowską, dr. Karola Dzięgielewskiego i Renatę Czech-Błońską (Uniwersytet Jagielloński), prowadzone we współpracy z zespołami z kilku ośrodków naukowych i muzealnych, wykazały, że już we wczesnej epoce żelaza (VIII-VII w. p.n.e.) na pograniczu Śląska i Małopolski funkcjonowało lokalne wydobycie oraz przetwórstwo rud ołowiu. Analizy izotopowe ozdób z cmentarzysk kultury łużyckiej w Świbiu i Jankowicach jednoznacznie powiązały je ze złożami galeny z rejonu Olkusza. Odkrycie to przesuwa początki metalurgii ołowiu na ziemiach dzisiejszej Polski o blisko 1000 lat w przeszłość.