Archeologia Żywa 1 (91) 2024

Najnowszy numer „Archeologii Żywej” 1 (91) 2024 przejmują kobiety! Od niedocenianych, bezimiennych bohaterek epoki kamienia, przez mieszkanki starożytnego Bliskiego Wschodu, aż po mitologiczne postacie, zapomniane królowe i średniowieczne wieszczki. Odkrywamy różnorodność ról i pozycji kobiet, analizowanych przez pryzmat biologii, archeologii i historii. Poznamy ich znaczenie w dawnych kulturach oraz codzienne życie. I to nie koniec nowości, bo choć trochę droższy, to od teraz numer ma aż 4 strony więcej!

Gdzie kupić numer?

Archeologia Żywa 1/2024 – spis treści

• TEMAT NUMERU
  • 04 / Niedoceniane przez wieki
    Iwona Sobkowiak-Tabaka
  • 08 / Jedna Ziemia, dwa światy, czyli o kobietach i mężczyznach okiem biologa
    Krzysztof Borysławski
  • 16 / Nie tylko królowe. Kobiety w starożytnym Egipcie
    Marta Kaczanowicz
  • 22 / Meret-Neith – zapomniana egipska królowa
    Agnieszka Mączyńska
  • 26 / Małżeństwo w starożytnym Izraelu i Lewancie. Prawa i obowiązki kobiety
    Przemysław Kubisiak
  • 30 / Zgwałcona przez boga, ukarana przez boginię. Co tak naprawdę wiemy o Meduzie?
    Anna Jankowiak
  • 35 / Czy w katedrze w Kolonii znaleziono grób królowej Wizygardy?
    Magdalena Konczewska
  • 42 / Nordyckie wieszczki: kobiety z innego świata
    Leszek Gardeła
  • 50 / Ciepłe. Niezwykłe historie kobiet z XI wieku
    Sławomir Wadyl
  • 55 / Olbrzymka z Ostrowa Lednickiego. Retrospektywa
    Anna Maria Kubicka
• ODKRYCIA
  • 59 / Społeczności plejstocenu i wczesnego holocenu na Pustyni Gobi i w Ałtaju
    Józef Szykulski, Mirosław Masojć, Grzegorz Michalec
• TAJEMNICE PRZESZŁOŚCI
  • 64 / Tajemnice Rydna i cennego surowca starszej epoki kamienia
    Szymon Modzelewski
  • 73 / Wspaniałe miasto Augusta Traiana
    Piotr Piekarz
  • 78 / Chicanna – Dom Paszczy Węża
    Przemysław A. Trześniowski
• POZA ARCHEOLOGIĄ
  • 82 / Kobiece istoty nadprzyrodzone w wierzeniach przodków
    Szymon Jamaszewski
  • 84 / Kobieta z młodszej epoki kamienia
    Poczet Odtwórców Polskich

Od redaktora naczelnego

Rozpoczynamy chronologicznie od epoki kamienia i wciąż funkcjonujących stereotypów, które opisuje Iwona Sobkowiak-Tabaka. Następnie okiem biologa, Krzysztofa Borysławskiego spoglądamy na różnice między płciami. Po nim zapraszamy do bloku starożytniczego, w którym: Marta Kaczanowicz pochyla się nad żywotem „zwyczajnej” Egipcjanki, Agnieszka Mączyńska przypomina historię zapomnianej faraon Meret-Neith, a Przemysław Kubisiak przybliża zawiłości małżeństwa w starożytnym Izrealu i Lewancie. Dodatkowo Anna Jankowiak odświeża historię mitycznej Meduzy i tego, jak bardzo awansowała ona we współczesnej kulturze.

Nie powinni być również zawiedzeni miłośnicy średniowiecza. Magdalena Konczewska rozważa, na ile możliwe jest, że bogato wyposażony grób odkryty w kolońskiej katedrze naprawdę należał do królowej Wizygardy. Leszek Gardeła zagłębia się w świat nordyckiej magii i wieszczek. W temacie polskich badań z kolei Sławomir Wadyl przybliża odkrycia kobiecych pochówków z Ciepłego, a Anna Kubicka opisuje najnowsze wyniki badań olbrzymki z Ostrowa Lednickiego.

W części poza tematem numeru jak zawsze postaraliśmy się, by każdy mógł znaleźć coś dla siebie. Józef Szykulski, Mirosław Masojć i Grzegorz Michalec relacjonują ostatnią ekspedycję do Mongolii. Szymon Modzelewski w obszernym artykule zdradza, co tak cennego sprowadzało w okolice świętokrzyskiego Rydna łowców-zbieraczy tysiące lat temu. W końcu z jakiegoś powodu dziś stoi tam rezerwat archeologiczny. W dalekich podróżach, jako przewodniki posłużyć mogą z kolei artykuły Pawła Piekarza i Przemysława Trześniowskiego – jeśli kiedyś zawitacie odpowiednio do bułgarskiej Starej Zagory lub prekolumbijskiego Chicanna w dzisiejszym Meksyku. Numer zamykają tradycyjnie Szymon Jamaszewski z nadprzyrodzonymi kobiecymi istotami i nasz niedawny, stały dodatek – Poczet Odtwórców Polskich.

W momencie, w którym piszę te słowa trwają przygotowania do naszego dorocznego plebiscytu na „Archeologiczne Sensacje”, czyli 10 Najważniejszych Odkryć i Wydarzeń Polskiej Archeologii 2023. I choć jeszcze nie znam zwycięzców, to gdy numer trafi do Waszych rąk, podsumowanie minionego roku będzie już dostępne na naszej stronie oraz kanale YouTube, zatem zainteresowanych zachęcam do zapoznania się z nimi w wolnej chwili.

AŻ 1/2024 – podgląd zawartości

Zachęcamy do śledzenia naszej strony internetowej i zaglądania na profile społecznościowe w serwisach Facebook, Instagram, TikTok i YouTube, gdzie znaleźć można dodatkowe informacje o odkryciach i wydarzeniach archeologicznych, a także uczestniczyć w naszych internetowych wykładach na żywo z cyklu Kontekst.

Życzymy miłej lektury!

Pełny wykaz literatury

Niedoceniane przez wieki / Iwona Sobkowiak-Tabaka

• ADOVASIO J. M., SOFFER O., PAGE P. 2007. The Invisible Sex Uncovering the True Roles of Women in Prehistory, London.
• CIROTTEAU T., KERNER J., PINCAS É. 2023. Lady Sapiens. Prawdziwa prehistoria kobiet, Kraków.
• COLTOFEAN-ARIZANCU L., GAYDARSKA B., MATIĆ U. (red.) 2021. Gender stereotypes in archaeology. A short reflection in image and text, Leiden.
• GERO J.M., CONKEY W. (red.) 1991. Engendering archaeology. Women and Prehistory, Oxford.
• KOŚKO A., KLOČKO W. 1991. Bożejowice, gm. Strzelno, woj. Bydgoszcz, stan. 8, kurhan z późnego okresu neolitu, „Folia Praehistorica Posnaniensis” IV, s. 119–143.

Jedna Ziemia, dwa światy, czyli o kobietach i mężczyznach okiem biologa / Krzysztof Borysławski

• GRAY J. 2022. Mężczyźni są z Marsa, kobiety z Wenus, Poznań.
• KULIGOWSKI W. 2020. Trzecia płeć świata, Poznań.
• MOIR A., JESSEL D. 2010. Płeć mózgu, Warszawa.
• SOH D. 2022. Gender bez emocji. Co mówi nauka o płci i tożsamości płciowej, Gliwice.

Nie tylko królowe. Kobiety w starożytnym Egipcie / Marta Kaczanowicz

• AUSTIN A.E. 2014. Contending with Illness in Ancient Egypt: A Textual and Osteological Study of Health Care at Deir el-Medina, praca doktorska, University of California, Los Angeles.
• GRAVES-BROWN C. 2010. Dancing for Hathor: Women in Ancient Egypt, London.
• ROTH A.M. 1999. The Absent Spouse: Patterns and Taboos in Egyptian Tomb Decoration, „Journal of the American Research Center in Egypt” 36, s. 37–53.
• SCHIAVO R. 2020. Ghosts and Ancestors in a Gender Perspective, „Journal of Ancient Egyptian Interconnections” 25, s. 201–212.
• SWEENEY D. 2006. Women Growing Older in Deir el-Medina, [w:] A. Dorn, T. Hofmann (red.), Living and Writing in Deir el-Medine: Socio-historical Embodiment of Deir el-Medine Texts, Basel, s. 135–153.

Meret-Neith – zapomniana egipska królowa / Agnieszka Mączyńska

• EL-AREF N. 2023. 5000-Year-Old wine jars found intact at Abydos in Sohag, „Ahram Online”, URL: https://english.ahram.org.eg/News/509364.aspx (Dostęp: 08.11.2023).
• SCAVUZZO S.T. 2022. Immersive Experience of Ancient Architectural Heritage and Related Historical Events. Reconstruction and Visualization of the Fire Incident at the Tomb of First Dynasty Egyptian Queen Meret-Neith in Abydos, Vienna (praca inżynierska, Technischen Universität Wien), DOI: https://doi.org/10.34726/hss.2022.100561.

Małżeństwo w starożytnym Izraelu i Lewancie. Prawa i obowiązki kobiety / Przemysław Kubisiak

• DE VAUX R. 2004. Instytucje Starego Testamentu. Tom I i II, Poznań.
• KOZERA K. 2017. Zawarcie małżeństwa w świetle prawa rzymskiego i żydowskiego – charakterystyka i porównanie, „Fides et Ratio” 2 (30), s. 111–123.
• MATYSIAK B.W. 2012. Małżeństwo i rodzina w kulturze starożytnego Izraela, „Studia Elbląskie” XII, s. 133–151.
• PAŁUBICKI W. 2002. Małżeństwo i rodzina w świetle Talmudu, Gdańsk.
• TYBURCZY A. 1986. Małżeństwo w historii Izraela. Ideał i rzeczywistość, Warszawa.

Zgwałcona przez boga, ukarana przez boginię. Co tak naprawdę wiemy o Meduzie? / Anna Jankowiak

• APOLLODOR (tłum. T. Mojsik). Biblioteka opowieści mitycznych (Bibliothéke), Wrocław.
• CARTER J.B. 1987. The Masks of Ortheia, „American Journal of Archaeology” 91, s. 355–383.
• DIXON-KENNEDY M. 1998. Encyclopedia of Greco-Roman Mythology, California.
• EURYPIDES (tłum. J. Kasprowicz). Eurypidesa Tragedye, Kraków.
• HEZJOD (tłum. J. Łanowski). Narodziny bogów.
• HOMER (tłum. F.K. Dmochowski). Iliada.
• HOMER (tłum. J. Parandowski). Odyseja.
• MARCINIAK K. 2018. Mitologia Grecka i Rzymska. Spotkania ponad czasem, Warszawa.
• OWIDIUSZ (tłum. A. Kamieńska, S. Stabryła). Metamorfozy, Biblioteka Narodowa, seria II, nr 76.
• WILK S.R. 2000. Gorgon, Medusa. Solving the mystery of the, New York.
• ZAJKO V., LEONARD M. 2006. Laughing with Medusa. Classical Myth and Feminist Thought, New York.
• Rare 1,800-year-old medal bearing Medusa discovered in SE Türkiy, „Daily Sabah”, URL: https://www.dailysabah.com/gallery/rare-1800-year-old-medal-bearing-medusa-discovered-in-se-turkiye/images?gallery_image=107144 (Dostęp: 15.11.2023).

Czy w katedrze w Kolonii znaleziono grób królowej Wizygardy? / Magdalena Konczewska

• DOPPELFED O. 1960. Das fränkische Frauengrab unter dem Chor des Kölner Domes, „Germania” 38, nr 1/2, s. 89–113, DOI: https://doi.org/10.11588/ger.1960.41716.
• RISTOW S. 2012. Prunkgräber des 6. Jahrhunderts in einem Vorgängerbau des Kölner Domes, [w:] E. Wamers, P. Périn (red.), Königinnen der Merowinger. Adelsgräber aus den Kirchen von Köln, Saint-Denis, Chelles und Frankfurt am Main, Regensburg, s. 79–98.

Nordyckie wieszczki: Kobiety z innego świata / Leszek Gardeła

• GARDEŁA L. 2016. (Magic) Staffs in the Viking Age, Wien.
• GARDEŁA L. 2019. Magia, kobiety i śmierć w świecie wikingów, Szczecin.
• GARDEŁA L. 2021. Women and Weapons in the Viking World: Amazons of the North, Oxford & Philadelphia.
• GARDEŁA L., BØNDING S., PENTZ P. (red.) 2023. The Norse Sorceress. Mind and Materiality in the Viking World, Oxford & Philadelphia.
• PRICE N. 2019. The Viking Way. Magic and Mind in Late Iron Age Scandinavia, Oxford & Philadelphia.
• SZCZUREK T., PASZKIEWICZ B., TABAKA A., BOGUCKI M., ILLISCH P., MULARCZYK D. 2017. Frühmittelalterliche Münzfunde aus Polen Inventar I – Grosspolen, Warszawa.
• TOLLEY C. 2009. Shamanism in Norse Myth and Magic, Helsinki.

Ciepłe. Niezwykłe historie kobiet z XI wieku / Sławomir Wadyl

• BOGUCKA M. 2005. Gorsza płeć. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI, Warszawa.
• CHOIŃSKA-BOCHDAN E. 1990. Z badań nad początkami Gniewu nad Wisłą, „Pomorania Antiqua” 14, s. 51–99.
• DUCZKO W. 2000. Obecność skandynawska na Pomorzu i słowiańska w Skandynawii we wczesnym średniowieczu, [w:] L. Leciejewicz, M. Rębkowski (red.), Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, Kołobrzeg, s. 23–44.
• KOSTRZEWSKI J. 1946. Germanie przedhistoryczni w Polsce, „Przegląd Archeologiczny” 7 (1), s. 65–89.
• ŁĘGA W. 1930. Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na podstawie wykopalisk, t. 1–2, Toruń.
• PAC G. 2013. Kobiety w dynastii Piastów. Rola społeczna piastowskich żon i córek do połowy XII wieku – studium porównawcze, Toruń.
• PUDŁO A. 2019. Charakterystyka paleodemograficzna i morfologiczna, [w:] S. Wadyl (red.), Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, Gdańsk, s. 383–404.
• WADYL S. (red.) 2019. Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, Gdańsk.

Olbrzymka z Ostrowa Lednickiego. Retrospektywa / Anna Maria Kubicka

• GLADYKOWSKA-RZECZYCKA J.J., SMISZKIEWICZ-SKWARSKA A., WRZESIŃSKA A. 1998. A Giant from Ostrow Lednicki (XII-XIII c), Dist. Lednogora, Poland, „Mankind Quarterly” 39 (2), s. 147–172, DOI: https://doi.org/10.46469/MQ.1998.39.2.2.
• GŁADYKOWSKA-RZECZYCKA J.J., WRZESIŃSKA A., SOKÓŁ A. 2000. Morfologiczne i radiologiczne badanie szkieletu olbrzymki z wczesnośredniowiecznego cmentarzyska na Ostrowiu Lednickim, „Studia Lednickie” 6, s. 239–276.
• KUBICKA A.M., CHARLIER P., BALZEAU A. 2022. The Internal Cranial Anatomy of a Female With Endocrine Disorders From a Mediaeval Population, „Frontiers in Endocrinology” 13, s. 862047, DOI: https://doi.org/10.3389/fendo.2022.862047.
• MATCZAK M., KOZŁOWSKI T. 2017. Dealing with Difference: Using the Osteobiographies of a Women with Leprosy and a Woman with Gigantism from Medieval Poland to Identify Practices of Care, DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-319-39901-0_1.
• WRZESIŃSKI J. 2000. Odkrycie i stratygrafia w rejonie grobu 23/77 na Ostrowie Lednickim, [w:] G. Chwalisz, L. Szymański (red.), Studia Lednickie VI, Lednica–Poznań.
• ZHAO L., MATLOFF W., SHI Y., CABEEN R.P., TOGA A.W. 2021. Mapping Complex Brain Torque Components and Their Genetic Architecture and Phenomic Associations in 24,112 Individuals, „Biological Psychiatry”, in press, DOI: https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2021.11.002.

Społeczności plejstocenu i wczesnego holocenu na Pustyni Gobi i w Ałtaju / Józef Szykulski, Mirosław Masojć, Grzegorz Michalec

• MASOJĆ M., SZYKULSKI J. 2020. Pracownia Archeologii Pozaeuropejskiej, [w:] M. Masojć, J. Piekalski (red.), Siedemdziesiąt pięć lat archeologii w Uniwersytecie Wrocławskim, Wrocław, s. 113–128.
• MASOJĆ M., SZYKULSKI J., GUNCHINSUREN B., ODSUREN D., SZMIT M., ODPUREV G., ENKHTAIVAN N. 2017. Around the Flint Valley: Surveying the Stone Age of the borderland area between the Altai Mountains and the Gobi Desert in Mongolia, „Eurasian Prehistory” 14 (1–2), s. 3–22.
• MASOJĆ M., SZYKULSKI J., GUNCHINSUREN B., ODSUREN D., WINIARSKA-KABACIŃSKA M., SZMIT M. 2019. A Levalloisian jasper cache from the Arts Bogdyn Nuruu massif in the Gobi Altai Mountains, southern Mongolia, „Comptes Rendus Palevol”, 18 (4), s. 479–491, DOI: https://doi.org/10.1016/j.crpv.2019.02.003.
• SZYKULSKI J., MASOJĆ M. 2019. Polish archaeological investigations in Mongolia, „Studia Archaeologica Instituti Archaeologici Academiae Scientiarium Mongolica” 38, s. 112–117.
• SZYKULSKI J., MASOJĆ M. 2022. Zaginione kultury Gobi i Ałtaju, „Archeologia Żywa” 3 (77), s. 70–75.

Tajemnice Rydna i cennego surowca starszej epoki kamienia / Szymon Modzelewski

• HAUPTMANN A. 2020. Archaeometallurgy. Materials Science Aspects, Cham.
• KOZŁOWSKI J. K., MALLEGNI F. 2004. Wielka Historia Świata, tom I. Świat przed rewolucją neolityczną, Kraków.
• LEVATO CH. 2016. Iron Oxides Prehistoric Mines A European Overview, „Anthropologica et Præhistorica” 126/2015, s. 9–23.
• PRZEŹDZIECKI M., MIGAL W. (red.) 2020. Na granicy światów. Obozowisko kultury magdaleńskiej w Ćmielowie, woj. świętokrzyskie, Warszawa.
• SCHILD R., KRÓLIK H., TOMASZEWSKI A. J., CIEPIELEWSKA E. 2011. Rydno. A Stone Age Red Ochre Quarry and Socioeconomic Center. A Century of Research, Warsaw.
• Ngwenya Mines. Description, „UNESCO World Heritage Convention”, URL: https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5421/ (Dostęp: 16.02.2023).

Wspaniałe miasto Augusta Traiana / Piotr Piekarz

• BIERNACKA-LUBAŃSKA M. 1976. Śladami Rzymian po Bułgarii, Wrocław.
• BOTEVA D. 1992. Augusta Traiana and its Territory, „Index”, 20, s. 25–30.
• CONCZEWA M. 1979. Sztuka Ziemi Trackiej, Warszawa.
• CONRAD S. 1993. Thermen und Forum am Westtor von Augusta Traiana. Neue Vorschlage zur Rekonstruktion, Interpretation Und Datierung, „Das Altertum” 39, s. 209–216.
• MAJEWSKI K. 1969. Kultura Rzymska w Bułgarii, Wrocław.

Chicanna – Dom Paszczy Węża / Przemysław A. Trześniowski

• EATON J.D. 1974. Chicanna: An Elite Center in the Río Bec Region, [w:] Archaeological Investigations on the Yucatan Peninsula (= Middle American Research Institute Publication 31), New Orleans, s. 133–138.
• EATON J.D. 1972. A report on excavations at Chicanna, Campeche, Mexico, „Ceramica de Cultura Maya” 8, s. 42–61.
• HEYDEN D., GENDROP P. 1976. Pre-Columbian Architecture of Mesoamerica, New York.
• MAYER K.H. 1999. Bench Decorations of Structure XX, Chicanna, Campeche, „Baessler-Archiv, Neue Folge, Band XLVII”, s. 323–343.
• MAYER K.H. 1988. A painted Maya text at Chicanna, Campeche, Mexico, „Mexicon” X (5), s. 87–88.
• MOYES H. 2016. Xibalba, the Place of Fear: Caves and the Ancient Maya Underworld, „Arys” 14, s. 171–190.
• POTTER D.F. 1976. Prehispanic Architecture and Sculpture in Central Yucatan, „American Antiquity” 41 (4), s. 430–448.
• POTTER D. F. 1973. Maya Architectural Style in Central Yucatan, (dysertacja) Department of Anthropology, Tulane University.
• ROMERO SANDOVAL R. 2017. El inframundo de los Antiguos Mayas, Mexico City.
• SCHELE L. 1998. The Iconography of Maya Architectural Façades during the Late Classic Period, [w:] S.D. Houston (red.), Function and Meaning in Classic Maya Architecture, Washington, s. 479–517.
• WILLIAMS-BECK L. 2012. Las portadas zoomorfas y la región de los Chenes: Veinticinco años de investigación en Campeche, [w:] B. Arroyo, L. Paiz, H. Mejía (red.), XXV Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2011, Guatemala, s. 414–426.

Kobiece istoty nadprzyrodzone w wierzeniach przodków / Szymon Jamaszewski

• GIEYSZTOR A. 2006. Mitologia Słowian, Warszawa.
• MILTON H. 2004. Magia Celtycka, Wrocław.
• PODGÓRSKA B., PODGÓRSKI A. 2005. Wielka Księga Demonów Polskich. Leksykon i antologia demonologii ludowej, Katowice.
• ZYCH P., VARGAS W. 2014. Bestiariusz słowiański. Rzecz o skrzatach, wodnikach i rusałkach, Olszanica.