„Skarby minionych wieków. 70 lat Działu Archeologii” – wystawa w Białymstoku

W 2026 roku Dział Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku obchodzi jubileusz 70-lecia swojego istnienia. Jednym z trzech wydarzeń towarzyszących obchodom jest wystawa „Skarby minionych wieków. 70 lat Działu Archeologii”, prezentująca najcenniejsze depozyty archeologiczne ze zbiorów muzeum.

Ekspozycja koncentruje się na zjawisku ukrywania dóbr materialnych w przeszłości – praktyce o złożonym charakterze, obejmującym zarówno działania o podłożu ekonomicznym, jak i symbolicznym czy rytualnym. Prezentowane zespoły zabytków pochodzą z różnych okresów (od epoki żelaza po czasy nowożytne) i stanowią świadectwo zmieniających się systemów wartości, kontaktów międzykulturowych oraz mechanizmów gospodarczych.

Wśród najważniejszych eksponatów znajduje się skarb brązowych ozdób z Popław datowany na V w. p.n.e., związany z ludnością kultury łużyckiej. Zespół dwudziestu przedmiotów, obejmujący m.in. bransolety, nagolenniki, naszyjniki i naramienniki, odkryto przypadkowo w 1972 roku. Staranność wykonania oraz różnorodność form wskazują na wysoki poziom metalurgii, a sam depozyt mógł pełnić funkcję zarówno ukrytego majątku, jak i ofiary o charakterze rytualnym.

Istotną część wystawy stanowią również depozyty monetarne, ukazujące szerokie kontakty handlowe regionu. Na szczególną uwagę zasługuje skarb 192 denarów rzymskich z II–III w. n.e., odkryty w 2016 roku. W jego skład wchodzą emisje m.in. Nerwy, Trajana, Hadriana czy Marka Aureliusza, co pozwala analizować obieg pieniądza i relacje z Imperium Rzymskim; depozyt mógł stanowić zabezpieczenie majątku lub żołd wojownika.

Z kolei zespół 231 monet ze Złotorii (X–XI w.), znaleziony wraz z naczyniem, zawiera głównie denary niemieckie, ale także monety anglosaskie, czeskie, węgierskie oraz pojedyncza moneta polska związana z Bolesławem Chrobrym i Mieszkiem II. Obecność srebra lanego i fragmentów ozdób wskazuje na funkcjonowanie kruszcu zarówno jako środka płatniczego, jak i surowca, odzwierciedlając złożoną sieć kontaktów wczesnośredniowiecznej Europy.

Wystawa prezentuje także unikatowy skarb srebrnych ozdób z Brańska (X w.), obejmujący 39 elementów biżuterii kobiecej, m.in. lunule, zausznice i paciory, o proweniencji rusko-wareskiej. Zespół ten, pierwotnie zrabowany, został odzyskany i poddany badaniom, a jego formy i zdobienia wskazują na związki kulturowe ze strefą Rusi i wpływami skandynawskimi oraz znaczenie symboliczne ozdób.

Ekspozycję dopełnia nowożytny depozyt monet z Tykocina (XVII/XVIII w.), odkryty w 2019 roku. Zawiera on 19 srebrnych monet reprezentujących zarówno emisje polskie (z czasów Jana Kazimierza, Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego), jak i pruskie. Ich ukrycie w ceramicznym naczyniu wiązane jest z próbą zabezpieczenia majątku w okresie niestabilności politycznej i gospodarczej.

„Skarby minionych wieków” to okazja dla wszystkich pasjonatów przeszłości do zapoznania się z najciekawszymi i najbardziej różnorodnymi depozytami odnalezionymi na terenie Podlasia. Duża część prezentowanych zabytków po raz pierwszy będzie możliwa do obejrzenia na żywo. Ekspozycja stanowi część jubileuszowego programu obchodów 70-lecia Działu Archeologii i zaprasza do spojrzenia na historię poprzez pryzmat przedmiotów, które ukryte przed wiekami dziś odzyskują swoje znaczenie jako świadectwa dawnych światów.

Patronat medialny „Archeologia Żywa”