Baza Seshat w studiach nad zróżnicowaniem człowieka

Ostatnie lata przynoszą ogromny przyrost danych naukowych, które są coraz łatwiej dostępne w sieci. Dzieje się to głównie za sprawą rozwoju nowoczesnych baz danych, programów digitalizacji archiwów i zbiorów muzealnych czy wreszcie polityki instytucji finansujących badania naukowe i inicjatywy kulturalne wymagających, aby różnego rodzaju materiały, analizy i wyniki badań były upowszechniane w wolnym dostępie. Takim jak np. baza Seshat.

Współczesność stwarza nowe wyzwania wobec historyków i archeologów, które wiążą się z koniecznością porządkowania informacji archiwalnych w procesach przekształcania danych naukowych do postaci elektronicznej i wykorzystania całości we własnym warsztacie naukowym. Te zmiany spoza obszaru nauk historycznych otworzyły zatem nieistniejące wcześniej możliwości analizy procesów dziejowych przy wykorzystaniu ogromnej ilości danych. W rezultacie powstały warunki fundamentalnych zmian w zakresie metodologii nauk historycznych związane z możliwością testowania komplementarnych wobec siebie hipotez.

Wielkie zasoby danych w archeologii

Jedna z wielu figurek kobiecych odnajdywanych na stanowisku Çatalhöyük (fot. Jason Quinlan)

Dynamiczny przyrost danych jest szczególnie czytelny w archeologii. Istnienie wielkich, nieuporządkowanych i wciąż przyrastających cyfrowych zasobów danych (szara literatura, bazy danych, artykuły i publikacje dostępne online, strony internetowe, podcasty itd.) to palący problem współczesnych archeologów. Oprócz tego, że danych generowanych w toku badań jest po prostu za dużo do ich objęcia, pojawia się też kwestia ich jakości: czy są one wartościowe. Już ponad 10 lat temu zwrócono uwagę na potrzebę budowy cyfrowej infrastruktury dla archeologii 1)KINTIGH K. 2006. The promise and challenge of archaeological data integration, „American Antiquity” 71(3), s. 567-578. i choć nie brakuje tego typu inicjatyw, to wydaje się, że to właśnie jakość danych powinna być kluczową kwestią do rozpatrzenia.

Pomocne w metodycznym uporządkowaniu i zarządzaniu zasobami danych jest tworzenie tzw. ontologii. O ile w filozofii ontologia to nauka o bycie, to w informatyce związanej z inżynierią wiedzy, to hierarchiczny system kategorii i relacji. Można ją zdefiniować, jest formalną specyfikacją wydzielonej konceptualizacji. Oznacza ona abstrakcyjny model zjawisk z wybranej domeny identyfikujący istotne dla niej pojęcia. Innymi słowy ontologia oznacza terminy i reguły przetwarzania wykorzystywane dla opisu wybranej dziedziny wiedzy. Formalny charakter tej konceptualizacji jest niezbędny, aby mógł być zrozumiały przez maszyny.

Dziś ontologii i rozmaitych repozytoriów informacji nie brakuje: można wśród nich wymienić np. HRAF – Human Relations Area Files, Open Context, The Digital Archaeological Record (tDAR), ARIADNE czy portal E-Archaeology.org. Ten ostatni został stworzony przez zespół z Uniwersytetu im. Adama Mickiewcza (UAM) w Poznaniu w ramach projektu europejskiego: The Lifelong Learning programme Leonardo da Vinci. Transfer of innovation. Powstał jako efekt tworzenia treści dydaktycznych dotyczących dziedzictwa dla różnych grup odbiorców. Jednym z ostatnich, ambitnych przedsięwzięć w zakresie budowania ontologii dziedzinowych dla archeologii, w celu sformalizowanej konceptualizacji zjawisk i połączonych z nimi pojęć, w odniesieniu do pradziejowej przeszłości, jest projekt Seshat, w który jest jest zaangażowany również UAM w Poznaniu.

Czym jest Seshat?

seshat
Seshat – egipska bogini wiedzy i pisma

Projekt, którego patronką została egipska bogini wiedzy i pisma – Seshat, wystartował w 2011 roku. Jego twórcami i koordynatorami są badacze związani z Uniwersytetem w Oxfordzie. Peter Turchin jest propagatorem kliodynamiki: historii jako nauki ścisłej, w której istotne jest modelowanie matematyczne. Harvey Whitehouse, z kolei jest przedstawicielem religioznawstwa kognitywnego i twórcą teorii stylów religijności. W 2014 roku w projekt włączył się zespół z Instytutu Archeologii w Poznaniu. Jego koordynatorem jest prof. Arkadiusza Marciniaka, który został odpowiedzialnym za jego część archeologiczną.

Seshat: The Global History Databank jest innowacyjną bazą danych historycznych i archeologicznych. Jej celem jest zgromadzenie w jednym miejscu najważniejsze, wieloaspektowe informacje o społecznościach z całego świata. Począwszy od neolitu aż do XIX wieku. W zamyśle twórców, tak skonstruowana baza pozwoli spojrzeć na rozwój cywilizacji w ogromnej perspektywie. Umożliwi badanie procesów długiego trwania oraz być może pozwoli odpowiedzieć na „Wielkie Pytania”. Chodzi tu np. o pojawienie się i rozwój złożonych społeczeństw, na które odpowiedzi nie przyniosą pojedyncze wykopaliska czy projekty badawcze.

U sedna projektu Seshat tkwi właśnie pytanie o ewolucję złożonych organizmów społecznych. Jej architektura bazy danych jest odzwierciedleniem takiego podejścia ewolucyjnego. Istotą bazy jest rozpoznanie uwarunkowań, w jakich pojawiają się i rozprzestrzeniają różne formy organizacyjne i instytucje społeczne. Seshat ma umożliwić rozwiązanie wielu problemów. Wychwycenie zależności pomiędzy wzrostem złożoności a zmianami na różnych płaszczyznach np.: w domenie gospodarczej, religijnej itd. Testowanie rozmaitych hipotez dotyczących przyczynowości zmian społeczno-kulturowych.

Test hipotezy

Według Petera Turchina najpotężniejszym czynnikiem, wyjaśniającym powstanie i ewolucję złożonych organizmów społecznych, jest współzawodnictwo, przyjmujące formę konfliktów zbrojnych. Swą hipotezę oparł na założeniu, że wraz ze wzrostem intensywności konfliktu zbrojnego, wzrasta selekcja na rzecz powstawania złożonych instytucji społecznych (grup społecznych). Intensywność konfliktu zbrojnego jest natomiast spowodowana dostępnością technologii militarnej oraz sprzyjającymi warunkami geograficznymi. Zespół Turchina postanowił przetestować tę hipotezę, dla obszaru Afroeurazji w okresie od 1500 r. przed Chr. do 1500 r. po Chr. Otrzymane wyniki były w 65% zgodne z rzeczywistym z rozprzestrzenianiem się dużych społeczności na tym obszarze. Model ten potwierdził ważną rolę instytucji w budowaniu wczesnych organizmów państwowych 2)TURCHIN P., CURRIE T., TURNER E., GAVRILETS S. 2013. War, space, and the evolution of Old World complex societies. “PNAS” 110(41), s. ...continue

(…)


Jest to fragment artykułu zamieszczony w ramach sprostowania błędu, który pojawił się w naszym kwartalniku. W drukowanej wersji neolityczna figurka opisana jest jako „bogini płodności” co jest oczywistym nadinterpretacją i błędem. Wieloletnie badania nad znaleziskami ze stanowiska Çatalhöyük (przeprowadzone przez prof. Lynn Meskell z Uniwersytetu Stanforda) jednoznacznie obaliły takie rozumienie figurek. Prawidłowy podpis powinien brzmieć „figurka kobieca”

Więcej na temat wspomnianych stanowisk, szkieletów i tego co tak naprawdę oznaczają te odkrycia możecie przeczytać w naszym numerze Przyjaźń, Miłość, Seks [Archeologia Żywa 1 (67) 2018]. W wersji elektronicznej znajdziecie ją poniżej:

Arkadiusz Marciniak

Profesor Archeologii
Home Page  Researchgate  Academia 

Profesor archeologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jest kierownikiem badań wykopaliskowych w Çatalhöyük. Specjalizuje się w problematyce neolitu bliskowschodniego i europejskiego, zajmuje się konceptualizacją badań nad przeszłością społeczną oraz jest twórcą społecznej zooarcheologii.

Patrycja Filipowicz
Home Page  Researchgate  Academia  LinkedIn 

Archeolog, obecnie pracuje w Instytucie Archeologii UAM w Poznaniu w ramach europejskiego projektu ALIGNED: Quality-centric, Software and Data Engineering. Od 2005 roku uczestniczy w badanich wykopaliskowych neolitycznego stanowiska Çatalhöyük w Turcji.

Odnośniki:   [ + ]

1. KINTIGH K. 2006. The promise and challenge of archaeological data integration, „American Antiquity” 71(3), s. 567-578.
2. TURCHIN P., CURRIE T., TURNER E., GAVRILETS S. 2013. War, space, and the evolution of Old World complex societies. “PNAS” 110(41), s. 16384-16389, doi:10.1073/pnas.1308825110

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

4 Udostępnień
Udostępnij4
+1
Tweetnij
Udostępnij
Przypnij