Zderzenie Trzech Światów: kultura złocka
Czym była kultura złocka? Dlaczego ukształtowała się właśnie na ziemi sandomierskiej? Jak wyglądały jej charakterystyczne groby i co ich wyposażenie mówi o żyjących tu ponad cztery tysiące lat temu ludziach? Skąd pochodzili, jak byli ze sobą spokrewnieni i czym się żywili? Odpowiedzi na te pytania przyniesie wystawa „Zderzenie Trzech Światów: kultura złocka”, która 23 października zostanie otwarta w Muzeum Zamkowym w Sandomierzu.
Kultura złocka rozwijała się na początku III tysiąclecia p.n.e. na obszarze dzisiejszej Wyżyny Sandomierskiej, pomiędzy ujściami Nidy i Opatówki. Archeolodzy znają ją przede wszystkim z cmentarzysk. Charakterystyczne były groby niszowe z kamiennymi brukami, na których składano niekiedy szczątki wielu osób, często przemieszczone względem pierwotnego układu anatomicznego. Zmarłym towarzyszyły bogato zdobione pucharki i amfory, naczynia z ornamentyką sznurową oraz ozdoby wykonane z bursztynu i kości.
Szczególnie interesujące są jednak okoliczności powstania tej kultury. Ukształtowała się najpewniej na podłożu kultury amfor kulistych, przy wyraźnych wpływach kultury ceramiki sznurowej i kultury badeńskiej. Na niewielkim obszarze ziemi sandomierskiej zetknęły się więc różne tradycje, odmienne zwyczaje pogrzebowe i sposoby funkcjonowania społeczności. Nie musiało to oznaczać wyłącznie pokojowych kontaktów. Konkurencja o pastwiska, wodę i inne zasoby mogła prowadzić również do napięć i konfliktów. Materiał archeologiczny pokazuje jednak, że równocześnie dochodziło do wzajemnego przenikania się tradycji. Nie mamy więc do czynienia jedynie z prostym zastąpieniem jednej kultury przez drugą, lecz z procesem, w wyniku którego wykształciło się odrębne zjawisko archeologiczne – kultura złocka.
Do tego właśnie nawiązuje tytuł wystawy „Zderzenie Trzech Światów”. Chodzi o kontakt tradycji związanych z kulturą amfor kulistych, ceramiki sznurowej i kulturą badeńską oraz o ślady, jakie pozostawiły one w obrządku pogrzebowym i kulturze materialnej miejscowych społeczności. W latach 2024–2025 Muzeum Zamkowe w Sandomierzu realizowało projekt badawczy poświęcony materiałom kultury złockiej przechowywanym w swoich zbiorach. Jego efektem była publikacja wydana pod koniec 2025 roku, a wyniki prowadzonych analiz stały się podstawą przygotowania wystawy.
Na ekspozycji zaprezentowanych zostanie ponad 200 zabytków, a także rekonstrukcje grobów. Ważne miejsce zajmą również wyniki badań samych ludzi pochowanych na cmentarzyskach kultury złockiej. Analizy antropologiczne, radiowęglowe, izotopowe, genetyczne i technologiczne pozwalają dziś pytać o ich pochodzenie, dietę, mobilność i wzajemne pokrewieństwo, a także o sposób wytwarzania przedmiotów, które odkrywają archeolodzy.
Wystawa połączy więc prezentację zabytków z wynikami najnowszych badań nad społecznościami zamieszkującymi ziemię sandomierską na początku III tysiąclecia p.n.e. Pozwoli przyjrzeć się nie tylko samej kulturze złockiej, ale również procesom, które doprowadziły do jej powstania.
