Góra św. Wawrzyńca w Kałdusie. 150 lat badań archeologicznych – konferencja naukowa i wystawa
W dniach 5–6 listopada 2026 roku w Ratuszu Staromiejskim w Toruniu odbędzie się konferencja naukowa połączona z otwarciem wystawy „Góra św. Wawrzyńca w Kałdusie. 150 lat badań archeologicznych”. Wydarzenie będzie okazją do podsumowania półtora wieku odkryć i badań jednego z najważniejszych ośrodków archeologicznych ziemi chełmińskiej, związanego z przedlokacyjnym Chełmnem.
Historia badań archeologicznych w Kałdusie rozpoczęła się w 1876 roku, kiedy odkryto tam pierwsze groby wczesnośredniowieczne. Od tego czasu Góra św. Wawrzyńca i jej otoczenie nieprzerwanie przyciągają uwagę badaczy. Szczególne znaczenie miały prace rozpoczęte w 1996 roku przez archeologów z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, które w ciągu kolejnych trzech dekad dostarczyły nowych informacji o dziejach tego miejsca.
Choć Kałdus kojarzony jest przede wszystkim z wczesnośredniowiecznym kompleksem osadniczym, obejmującym gród, osadę rzemieślniczo-handlową i rozległe cmentarzyska, historia zasiedlenia tego obszaru sięga znacznie głębiej w przeszłość. Świadczą o tym m.in. pozostałości osadnictwa neolitycznego, cmentarzysko z początku epoki brązu oraz ślady działalności społeczności kultur łużyckiej, pomorskiej, oksywskiej i wielbarskiej.
Podczas dwudniowej konferencji zaprezentowane zostaną wyniki badań archeologicznych, antropologicznych, archeobotanicznych, archeozoologicznych i geoarcheologicznych. Uczestnicy poznają zarówno historię odkryć w Kałdusie, jak i aktualny stan wiedzy o dawnych mieszkańcach tego obszaru, ich gospodarce, zwyczajach pogrzebowych oraz przemianach krajobrazu. W programie znalazły się również wystąpienia dotyczące popularyzacji wyników badań, ochrony dziedzictwa oraz perspektyw utworzenia muzeum wraz z rezerwatem archeologicznym.
Pierwszy dzień konferencji zakończy otwarcie wystawy „Góra św. Wawrzyńca w Kałdusie. 150 lat badań archeologicznych” oraz promocja towarzyszącego jej katalogu. Uroczystość odbędzie się 5 listopada o godz. 17.30 w Piwnicy Gdańskiej Ratusza Staromiejskiego.
Organizatorami wydarzenia są Instytut Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersyteckie Centrum Archeologii Średniowiecza i Nowożytności oraz Muzeum Okręgowe w Toruniu. Współorganizatorami są Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu, Muzeum Ziemi Chełmińskiej i Archiwum Państwowe w Toruniu.
Patronat honorowy nad wydarzeniem objęli marszałek województwa kujawsko-pomorskiego Piotr Całbecki oraz rektor UMK prof. dr hab. Andrzej Tretyn.
PROGRAM KONFERENCJI
5 listopada 2026 (czwartek)
10.15 – Otwarcie konferencji
- dr hab. Joanna Kucharzewska, prof. UMK – Prorektorka UMK
- prof. dr hab. Waldemar Rozynkowski – Dziekan Wydziału Nauk Historycznych
- prof. dr hab. Wojciech Chudziak – Dyrektor Instytutu Archeologii
10.45–11.15 – prof. dr hab. Wojciech Chudziak
Dziedzictwo archeologiczne przedlokacyjnego Chełmna. Prolegomena do rozważań o historii i teraźniejszości badań w Kałdusie
11.15–11.45 – prof. dr hab. Waldemar Rozynkowski
Kaplica św. Wawrzyńca na Potterbergu – miejsce kultu
11.45–12.15 – prof. dr hab. Tomasz Jasiński
Piastowskie Chełmno w przekazach pisanych
12.15–12.30 – Przerwa kawowa
12.30–13.00 – dr Ryszard Kaźmierczak, mgr Piotr Błędowski
Gród w Chełmnie – wielofunkcyjne miejsce centralne na Pomorzu Nadwiślańskim – stan badań
13.00–13.30 – dr Marcin Weinkauf
Osada rzemieślniczo-handlowa przy Górze św. Wawrzyńca – stan badań
13.30–14.00 – dr hab. Jacek Bojarski, prof. UMK
Cmentarzyska przy Górze św. Wawrzyńca – największa nekropola w regionie – stan badań
14.00–16.00 – Lunch serwowany w miejscu konferencji
16.00–16.20 – dr hab. Tomasz Kozłowski, prof. UMK
Badania antropologiczne materiałów szkieletowych z wczesnośredniowiecznych cmentarzysk w Kałdusie w perspektywie historycznej
16.20–16.40 – dr hab. Agnieszka Noryśkiewicz, prof. UMK, dr hab. Monika Badura, prof. UG
Rola roślin w kształtowaniu krajobrazu i gospodarki człowieka w okolicy Góry św. Wawrzyńca
16.40–17.00 – prof. dr hab. Daniel Makowiecki
Zwierzęta w życiu mieszkańców ośrodka grodowego in Culmine
17.00–17.15 – Dyskusja
17.15–17.30 – mgr Anna Soborska-Zielińska
Znaleziska archeologiczne z Kałdusa w świetle prasy w latach 1876–1914
17.30 – Otwarcie wystawy „Góra św. Wawrzyńca w Kałdusie. 150 lat badań archeologicznych” i promocja katalogu
Miejsce: Ratusz Staromiejski, Piwnica Gdańska.
6 listopada 2026 (piątek)
9.30–10.00 – dr hab. Jacek Szmańda, prof. IGiPZ, dr hab. Marzena Łuc, prof. UJ
Kałdus – ćwierć wieku badań geoarcheologicznych nad ewolucją i antropizacją krajobrazu
10.00–10.20 – dr Ewa Bokiniec, mgr Małgorzata Kurzyńska
Materiały archeologiczne kultury oksywskiej i wielbarskiej w zbiorach muzealnych
10.20–10.40 – dr hab. Jacek Gackowski, prof. UMK, mgr Hanna Połeć
Centrum osadniczo-ceremonialne kultur łużyckiej i pomorskiej w Kałdusie w końcu epoki brązu i na początku epoki żelaza (900–450 r. p.n.e.)
10.40–11.00 – dr Kamil Adamczak, mgr Łukasz Kowalski
Miejsce centralne pierwszych rolników na ziemi chełmińskiej (3500–3300 p.n.e.) oraz unikatowe cmentarzysko handlarzy metalu i bursztynu z początku epoki brązu (2200–1700 p.n.e.)
11.00–11.20 – Przerwa kawowa
11.20–11.40 – dr Paweł Szczepanik
Góra św. Wawrzyńca i jej sakralna waloryzacja. Stan i potrzeby badań
11.40–12.00 – dr hab. Jacek Bojarski, prof. UMK
Popularyzacja wyników badań w Kałdusie w ostatnich 30 latach
12.00–12.20 – prof. dr hab. Wojciech Chudziak
Perspektywy badawcze i koncepcja powstania muzeum wraz z rezerwatem archeologicznym w Kałdusie
12.20–13.00 – Dyskusja i zamknięcie obrad
Miejsce: Muzeum Okręgowe w Toruniu, Ratusz Staromiejski, Rynek Staromiejski 1, Toruń.
Termin: 5–6 listopada 2026 roku.
Konferencja i wystawa realizowane są w ramach projektu Narodowego Centrum Nauki „Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie – chełmiński sedes regni principalis” (nr 2022/45/B/HS3/01572, projekt 5).
