„Złoto Barbarzyńców” – wystawa o skarbie z Zagorzyna

Ponad 20 kilogramów srebrnych denarów, kilka kilogramów złotych solidów, rzymskie medaliony, germańskie brakteaty i inne złote przedmioty. Skarb przypadkowo odkryty na przełomie 1926 i 1927 roku w Zagorzynie pod Kaliszem należał do najbogatszych depozytów z okresu wędrówek ludów. Niemal natychmiast po odkryciu został jednak rozproszony, a część najcenniejszych zabytków bezpowrotnie zniszczono.

Historię niezwykłego znaleziska przypomni wystawa „Złoto Barbarzyńców”, przygotowana przez Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej. Jej wernisaż odbędzie się 22 października 2026 roku o godz. 17.00 w głównej siedzibie muzeum przy ul. Kościuszki 12 w Kaliszu.

Skarb został odkryty przypadkiem podczas prac polowych przez mieszkańców Zagorzyna. Według zachowanych relacji zawierał ponad 20 kilogramów srebrnych denarów rzymskich z I i II wieku, od 6 do 8 kilogramów złotych solidów, a także złote medaliony rzymskie, germańskie brakteaty oraz inne przedmioty wykonane ze złota. Przyjmuje się, że kosztowności zostały zdeponowane między V a VI wiekiem przez przedstawicieli elit wywodzących się z miejscowych społeczności germańskich. Sam skarb gromadzony był zapewne przez kilka pokoleń. Nie wiemy jednak, jakie wydarzenia doprowadziły do jego ukrycia ani czy właściciele zamierzali po niego powrócić.

Równie zagadkowe, a przy tym znacznie lepiej udokumentowane, są jego losy po odkryciu. Znalezisko szybko trafiło w ręce handlarzy i zostało rozproszone. Część przedmiotów sprzedano, inne przetopiono. Państwowy konserwator zabytków Roman Jakimowicz, badający później sprawę, niezwykle ostro podsumował okoliczności utraty depozytu, wskazując zarówno na działania znalazców i handlarzy, jak i nieskuteczność ówczesnych władz. Do dziś w Polsce pozostała jedynie część srebrnych denarów, kilka złotych solidów oraz srebrna klamra pasa, przechowywana w zbiorach Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej. Najcenniejsze rzymskie medaliony i germańskie brakteaty znajdują się obecnie m.in. w Berlinie, Kolonii, Stuttgarcie i Nowym Jorku.

Znaczną część pierwotnej zawartości skarbu udało się rozpoznać dzięki prowadzonemu wiele lat później swoistemu archeologiczno-numizmatycznemu śledztwu. Szczególne znaczenie miały badania prof. Aleksandra Burschego, który prześledził pojawianie się zabytków z Zagorzyna na europejskim rynku antykwarycznym i w kolekcjach muzealnych. Dzięki temu możliwe stało się przynajmniej częściowe odtworzenie skali i składu znaleziska. Ponieważ większości oryginalnych przedmiotów nie można dziś zgromadzić w jednym miejscu, twórcy wystawy zdecydowali się na rekonstrukcję części depozytu. Na podstawie zachowanej dokumentacji, fotografii i skanów przygotowywane są wysokiej klasy repliki zabytków, które pozwolą pokazać, jak niezwykłym znaleziskiem był skarb z Zagorzyna.

Ekspozycja nie ograniczy się jednak do samego depozytu. Zwiedzający poznają również świat ludzi, którzy około 1500 lat temu mogli ukryć kosztowności w dolinie Prosny. Powstanie rekonstrukcja chaty z V wieku oraz diorama przedstawiająca postacie Germanów z okresu wędrówek ludów, wyposażone w repliki przedmiotów znanych ze stanowisk z okolic Kalisza.

Druga część opowieści przeniesie zwiedzających do pierwszych dekad XX wieku i pokaże okoliczności odkrycia, rozproszenia i zniszczenia skarbu. W tym sensie „Złoto Barbarzyńców” jest nie tylko wystawą archeologiczną, ale także historią utraconego dziedzictwa i próbą odpowiedzi na pytanie, kto właściwie zasługuje na miano tytułowych barbarzyńców. Pomysłodawcą i kuratorem wystawy jest Michał Antoniak.

Wystawa została dofinansowana ze środków Samorządu Województwa Wielkopolskiego.