Archeologia sztuki. Od jaskiń do galerii: ewolucja wizualnej ekspresji

Czym była sztuka dla społeczności pradziejowych? Jak odczytywać najstarsze obrazy, znaki i ornamenty? I na ile nasze współczesne wyobrażenia wpływają na sposób, w jaki je interpretujemy? W dniach 24–25 września 2026 r. we Wrocławiu odbędzie się międzynarodowa konferencja „Archeologia sztuki. Od jaskiń do galerii: ewolucja wizualnej ekspresji”.

Główne obrady odbędą się w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Sama konferencja ma jednak szerszą oprawę: wydarzenie otwierające zaplanowano już na 23 września, a 26 września uczestnicy będą mogli wziąć udział w oprowadzaniu po Wrocławiu i wizytach w wybranych muzeach.

Organizatorami konferencji są Instytut Archeologii i Etnologii PAN we Wrocławiu, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Muzeum Współczesne Wrocław. Główne obrady odbędą się 24–25 września w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu przy ul. Fryderyka Joliot-Curie 12. Szczegółowy program oraz aktualności publikowane są na stronie art-archaeology.org.

Ponad 40 wystąpień i badacze z wielu krajów

Konferencja poświęcona będzie archeologii sztuki – obszarowi badań znajdującemu się na styku archeologii, historii sztuki, teorii kultury, studiów nad wizualnością i współczesnych praktyk artystycznych. Organizatorzy chcą stworzyć przestrzeń do interdyscyplinarnej dyskusji nad sztuką pradziejową i szerzej – nad początkami ludzkiej ekspresji wizualnej. W centrum zainteresowania znajdą się pytania o to, co w ogóle możemy określać mianem „sztuki” w odniesieniu do społeczności pradziejowych, jaką rolę mogły odgrywać obrazy, figurki i ornamenty oraz jak rozumieć ich funkcję, symbolikę i kontekst społeczny. Ważnym elementem programu będzie również refleksja nad samym sposobem patrzenia na przeszłość – nad tym, jak współczesne kategorie estetyczne i kulturowe wpływają na interpretację dawnych przedstawień.

Perspektywa konferencji nie kończy się przy tym na pradziejach. W programie znalazły się również wystąpienia dotyczące współczesnej recepcji archeologii, rekonstrukcji, muzealnictwa, edukacji, sztuki współczesnej, designu czy nawet gier komputerowych. Program obejmuje ponad 40 wystąpień, wykłady plenarne i specjalne oraz sesję posterową. Organizatorzy spodziewają się około 100 uczestników i gości, a do Wrocławia przyjadą badacze m.in. z Czech, Estonii, Niemiec, Francji, Rumunii, Niderlandów, Wielkiej Brytanii, Ukrainy i Kosowa.

Obrady mają być także transmitowane w Internecie, a wybrane referaty i wykłady plenarne zostaną następnie udostępnione na stronie wydarzenia.

Czasopismo „Archeologia Żywa” jest patronem medialnym wydarzenia.

Program konferencji

23 września 2026

17:00–19:00 – Wydarzenie otwierające konferencję – spotkanie autorskie i prezentacja wystawy ARCHEOlogica prof. Krzysztofa Rozpondka – Muzeum Archeologiczne, ul. Cieszyńskiego 9

od 19:00 – Spotkanie towarzyskie

24 września 2026

8:00–9:00 – Rejestracja uczestników – hol Biblioteki Uniwersyteckiej, ul. F. Joliot-Curie 12

9:00–9:20 – Oficjalne otwarcie – Sala Główna Biblioteki Uniwersyteckiej

9:20–9:50 – Ewa Bugaj, Danuta Minta-Tworzowska – Dziedzictwo naukowe Profesora Bogusława Gedigi

9:50–10:30 – Jakub Stejskal (Czechy) – Maszyny czasu doświadczenia: jak uprawiać estetykę sztuki pradziejowej – wykład plenarny

10:30–10:45 – Przerwa kawowa

10:45–11:55

Sala A – Sesja I. Czym była sztuka pradziejowa? Estetyka, doświadczanie świata, obraz
Moderator: L. Janik

• 10:45–11:05 – Andrzej P. Kowalski – Perceptor oraz charakter dzieł przeznaczonych do „nie-ekspozycji” w epoce przed-sztuki
• 11:05–11:25 – Margus Vihalem (Estonia) – Sztuka pradziejowa i natura: odejście od hipotezy imitacji
• 11:25–11:45 – Małgorzata Markiewicz, Anna Józefowska-Domańska, Radosław Jarysz – Sztuka halsztacka – jej współczesny odbiór i interpretacja
• 11:45–11:55 – Dyskusja

Sala B – Sesja II B. Sztuka mobilna paleolitu: przedmiot, ornament i obraz
Moderator: D. Minta-Tworzowska

• 10:45–11:05 – Tomasz Płonka, Bernadeta Kufel-Diakowska, Aleksandra Furczyk, Marcin Diakowski, Tomasz Boroń, Maja Ducka, Szymon Sułowski, Grzegorz Ziółkowski – Nowe dane na temat sztuki magdaleńskiej w Polsce
• 11:05–11:25 – Kazimierz Kune Dembek – Górnopaleolityczne elementy broni z Jaskini Maszyckiej z perspektywy historyka sztuki
• 11:25–11:45 – Maciej Marciniec – Oryniacka sztuka przenośna z Jury Szwabskiej jako przejaw instrumentalizacji świata
• 11:45–11:55 – Dyskusja

11:55–12:25 – Przerwa kawowa

12:25–13:35

Sala A – Sesja II A. Obraz, skała i percepcja: rytuał oraz interpretacje sztuki pradziejowej
Moderator: J. Stejskal

• 12:25–12:45 – Jerzy Luty – Artyfikacja przed symbolizacją: koncepcja „czynienia wyjątkowym” Ellen Dissanayake i archeologia zagłębień kubeczkowatych
• 12:45–13:05 – Paweł L. Polkowski – Sztuka brzemienna w znaczenia? O pradziejowych petroglifach na Pustyni Zachodniej w Egipcie i trudach interpretacji
• 13:05–13:25 – Arianit Buqinca (Kosowo) – Spiralne malowidła naskalne z Vlashnji w Kosowie: symbolika, organizacja przestrzenna i krajobraz rytualny w Mrizi i Kobajës
• 13:25–13:35 – Dyskusja

Sala B – Sesja II C. Obrazy i figury pradziejowe: forma, rytuał i znaczenie
Moderator: A. Józefowska-Domańska

• 12:25–12:45 – Patrycja Filipowicz – Od przedstawienia do relacji: interpretacja sztuki Çatalhöyük
• 12:45–13:05 – Zuzanna Kalicińska – Sztuka, religia i życie społeczne w ‘Ain Ghazal? Co możemy powiedzieć, nad czym możemy się zastanawiać i czego nadal nie wiemy o zabytkach z wyjątkowej osady sprzed 9000 lat
• 13:05–13:25 – Radosław Gawroński – Wizerunki scytyjskich łuczników między rzeczywistością a wyobraźnią
• 13:25–13:35 – Dyskusja

13:35–14:20 – Przerwa obiadowa

14:20–15:30

Sala A – Sesja IV A. Pradzieje po pradziejach: recepcja, doświadczenie i współczesne reinterpretacje
Moderator: A. Kubala

• 14:20–14:40 – Monika Stobiecka – Między dyscyplinami: sztuka współczesna jako narzędzie archeologii
• 14:40–15:00 – Tomasz Misiak – Muzyka prehistoryczna oraz współczesne rekonstrukcje
• 15:00–15:20 – Natalia Bulyk (Ukraina) – Dawna sztuka w badaniach lwowskich archeologów do 1945 r.: historia nauki w obiektywie
• 15:20–15:30 – Dyskusja

Sala B – Sesja IV B. Doświadczenie obrazu: od jaskini do współczesnych form immersji
Moderator: A. P. Kowalski

• 14:20–14:40 – Monika Sołtysiak – Pierwszy performans w dziejach? Ludzie, zwierzęta i obrazy: ponowne spojrzenie na sztukę naskalną z perspektywy antropologicznego perspektywizmu
• 14:40–15:00 – Justyna Gorzkowicz (Wielka Brytania) – Jaskinia i współczesna kultura wizualna. O przestrzennym i immersyjnym odbiorze obrazu
• 15:00–15:20 – Aleksandra Godek – Od jaskini do pada: narracja wizualna i doświadczenie gracza w kontekście pradziejowych form obrazowania
• 15:20–15:30 – Dyskusja

15:30–15:45 – Prezentacja technologii badawczych – KEYENCE

15:45–16:00 – Przerwa kawowa

16:00–17:10

Sala A – Sesja III A. Materiał, technika i weryfikacja formy obrazu
Moderator: A. Kubala

• 16:00–16:20 – Michał Stasik – Technologia wykonania ornamentu oczkowego w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza
• 16:20–16:40 – Wojciech Rutkowski – Jeźdźcy na złotych rumakach. Znalezisko z Julinek jako przyczynek do badań nad stylistyką i technikami wytwarzania zabytków ze złoconej srebrnej blachy
• 16:40–17:00 – Olga Krukowska – Rola zdobień na wyrobach szklanych. Inspiracja czy imitacja?
• 17:00–17:10 – Dyskusja

Sala B – Sesja IV C. Pradzieje po pradziejach: praktyka artystyczna, design, edukacja i mediacja
Moderator: A. Seidel-Grzesińska

• 16:00–16:20 – Anna Wiszniewska – Repliki, stylizacje, pamiątki. Archeologia prasłowiańska w wytwórczości cepeliowskiej doby Milenium
• 16:20–16:40 – Aleksandra Szczodry – Odzyskiwanie pamięci zapisanej w glinie: kobiece przedstawienia pradziejowe w praktyce badawczej i artystycznej
• 16:40–17:00 – Piotr Gardecki – Gest pierwotny, sens współczesny. Warsztaty plastyczne w kontekście zdrowia psychicznego
• 17:00–17:10 – Dyskusja

17:10–17:40 – Simon Kaner (Wielka Brytania) – Sztuka archeologii: perspektywy z Japonii – wykład specjalny

17:45–18:10 – Sesja posterowa

• Adam Łangowski – Twórczość Josepha Beuysa a sztuka paleolityczna
• Michał Krzemiński, Magdalena Krzemińska – „Ochrą i węglem” – interaktywna forma przedstawienia sztuki paleolitycznej młodzieży szkolnej
• Joanna Słomska-Bolonek – Czy prostota oznaczała brak umiejętności? Język wizualny tekstyliów z wczesnej epoki żelaza z Polski
• Kinga Żyto – Zapisane w ozdobach. Kobiece kolie kultury wielbarskiej jako forma wizualnej ekspresji
• Sylwia Płusa-Marczyńska – Z popielnicy do wirtualnego świata. Adaptacja pradziejowej ornamentyki, przedstawień figuralnych i motywów kultur epoki brązu i żelaza w grach komputerowych

25 września 2026

9:00–9:40 – Liliana Janik (Wielka Brytania) – Archeologia widzenia: wizualna rola obrazów w interpretacji przeszłości i teraźniejszości – wykład plenarny

9:40–10:50 – Sesja II D. Neolityczne formy przedstawieniowe: ciało, zwierzęta i kontekst

Moderator: T. Gralak

• 9:40–10:00 – Maciej Kaczmarek – Antropomorficzne figurki z Sardynii jako element neolitycznej sztuki sepulkralnej
• 10:00–10:20 – Adam Łangowski – Figurki zoo- i antropomorficzne we wczesnym i środkowym neolicie ziem polskich
• 10:20–10:40 – Julia Luckner (Niemcy) – Figurki zoomorficzne – sztuka, zabawki czy przedmioty rytualne?
• 10:40–10:50 – Dyskusja

10:50–11:20 – Przerwa kawowa

11:20–12:00 – Carola Metzner-Nebelsick (Niemcy) i Louis D. Nebelsick (Polska) – Pogranicza sztuki w pierwszym tysiącleciu p.n.e. Hybrydyczność i zawłaszczanie języka wizualnego na styku Europy Środkowej i stepów Europy Wschodniej – wykład plenarny

12:00–14:10 – Sesja II E. Obraz, ciało i wartość: percepcja i ucieleśniona wizualność

Moderator: E. Bugaj

• 12:00–12:20 – Tomasz Gralak – Odkrycie kolorów i wartości na cmentarzysku w Warnie i w eneolicie bałkańskim
• 12:20–12:40 – Nicholas Aherne (Niderlandy) – Ucieleśnianie gestu w przedstawieniach figuralnych sztuki minojskiej
• 12:40–12:55 – Przerwa kawowa
• 12:55–13:15 – Judyta Bąk, Katarzyna Zdeb – Wytatuowane ciało jako forma ekspresji wizualnej na przestrzeni dziejów
• 13:15–13:35 – Louis D. Nebelsick – Tworzone przez kobiety, dla kobiet: kobieco nacechowany wschodnioalpejski prolog sztuki situl z VII wieku p.n.e.
• 13:35–13:55 – Nathalie Ginoux (Francja) – Rewolucja wizualna i ontologia hybrydyczności w sztuce europejskiej epoki żelaza: percepcja, pamięć i trwałość kulturowa
• 13:55–14:10 – Dyskusja poszerzona

14:10–15:00 – Przerwa obiadowa

15:00–16:10 – Sesja II F. Ornament, pamięć i komunikacja wizualna

Moderator: M. Kaczmarek

• 15:00–15:20 – Tomasz Gralak – Sztuka memoryzacji. Zasady budowy kultury materialnej w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza
• 15:20–15:40 – Dragos Gheorghiu (Rumunia) – Sztuka i rytuał: o zdobieniu pradziejowej ceramiki krzywymi Béziera
• 15:40–16:00 – Ines Beilke-Voigt (Niemcy) – Prekolumbijskie petroglify w Kostaryce: sztuka, komunikacja czy rozrywka?
• 16:00–16:10 – Dyskusja

16:10–16:30 – Przerwa kawowa

16:30–17:40 – Sesja II G. Tożsamość wizualna, status i estetyka funeralna w późnych pradziejach Europy

Moderator: E. Bugaj

• 16:30–16:50 – Monika Chabińska – Między znakiem a tożsamością. Strategia wizualnej autoidentyfikacji na przykładzie ceramiki kultury pomorskiej
• 16:50–17:10 – Anna Józefowska-Domańska, Małgorzata Markiewicz, Radosław Jarysz – Inscenizowanie tożsamości elit: estetyka funeralna i ekspresja wizualna na cmentarzysku z okresu halsztackiego w Domasławiu
• 17:10–17:30 – Martyna Marszałek – Sztuka wobec śmierci: o konstruowaniu obecności zmarłego w obrządku pogrzebowym
• 17:30–17:40 – Dyskusja

17:40–18:00 – Podsumowanie konferencji i zamknięcie

26 września 2026

10:00–12:00 – Oprowadzanie po Wrocławiu

12:00–13:00 – Opcjonalnie: Muzeum Archeologiczne / Muzeum Narodowe / Muzeum Współczesne Wrocław