Stanowiska archeologiczne

Grodzisko Walik w Brzezowej (fot Michał Pisz)

Za stanowisko archeologiczne uznajemy każdy ślad pozostawiony po działalności człowieka w przeszłości. Od małych fragmentów ceramiki i monet, poprzez groby, cmentarze, osady, aż po całe zespoły i krajobrazy.

Poniżej lista artykułów na temat stanowisk archeologicznych, ich badań, a także najczęściej zadawane pytania

  • przez Marcin Krzepkowski, Andrzej Kuczkowski i Piotr Wroniecki
    Podobnie jak w przypadku wielu spektakularnych odkryć archeologicznych, również zlokalizowanie średniowiecznego miasta Sławoborze (niem. Stolzenberg) zawdzięczać można po części zbiegowi okoliczności, po części zaś intuicji badawczej. Wszystko zaczęło się w grudniu 2019 roku, kiedy to w książce Der Kolberg-Körliner Kreis. Die Geschichte seiner Städte und Ortschaften Johannesa Courtoisz 1909 rokunatrafiliśmy na informację, że Sławoborze (niem. […]
  • przez Śladami Średniowiecza
    Wicina zajmuje specjalne miejsce na historycznej mapie Polski. Ta mała wioska w województwie lubuskim była niegdyś areną wspaniałej historii. Gdyby kilkaset lat przed naszą erą ktoś nie spróbował wybudować w tym miejscu osady, dziś najpewniej nikt by o niej nie słyszał. Co prawda w średniowieczu już jej nie było, ale jest to miejsce na tyle […]
  • przez Szymon Zdziebłowski
    Liczni rekonstruktorzy i archeolodzy wystąpili w nowym filmie dokumentalnym na temat m.in. pradziejowych kopalni krzemienia pasiastego w rejonie Krzemionek, która była użytkowana kilka tysięcy lat temu. Miejsce to znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Krzemionki pod Ostrowcem Świętokrzyskim (nazywane także Krzemionkami Opatowskimi) to region prehistorycznych kopalni krzemienia pasiastego oraz związanych z nimi pradziejowych osad. […]
  • przez Śladami Średniowiecza
    Zamek w Oporowie niespecjalnie stawiał opór. Pewnie dlatego, że nie miał komu i nie do tego został przecież stworzony. Miał po prostu być ładny i dobrze wyposażony. Zamek nie pełnił roli założenia obronnego, może właśnie dlatego przetrwał w dobrym stanie i w zasadzie tylko miłośnicy palenia i mordowania ze Szwecji podnieśli na niego rękę skutecznie. […]
  • przez Szymon Zdziebłowski
    Grodzisko w Zawidowie powstało wcześniej, niż uważano dotychczas. Nie pochodzi z X-XII w., ale z czasów plemiennych, a jego koniec był tragiczny – został spalony, o czym świadczą ślady spalenizny – wynika z badań archeologicznych prowadzonych przez wrocławskich naukowców. Badania w Zawidowie są częścią większego projektu badawczego „1000 lat Górnych Łużyc – ludzie, grody, miasta” […]
  • przez Śladami Średniowiecza
    Na prawym brzegu rzeki Drwęcy, przy granicy z Mazowszem, wyrosło sobie w średniowieczu miasto o nazwie Golub. Samo oczywiście nie wyrosło, ale trudno powiedzieć co mogło się tutaj dziać wcześniej. W 1293 roku teren ten został nadany biskupowi włocławskiemu Wolimirowi. Sąsiadami Wolimira czyli tego, który woli mir, byli zakonnicy krzyżaccy. Z jednej strony więc miłujący […]
  • przez Mateusz Osiadacz
    Bródno-Podgrodzie to dziś jedno z osiedli mieszkaniowych w dzielnicy Targówek w Warszawie. Na pierwszy rzut oka to osiedle jak każde inne – są tu bloki, pomniki, jest park, centrum handlowe i szpital. Niewiele jednak osób zdaje sobie sprawę z tego, że właśnie w tym miejscu istniała w średniowieczu osada wraz z grodem, stanowiące preludium Warszawy. […]
  • przez Śladami Średniowiecza
    Rok 1306 był dla zamku w Chęcinach szczególny. W zasadzie może nawet nie tyle dla niego, co dla nas. On już wtedy stał i obserwował. Dla nas natomiast jest to najstarsza data pojawienia się zamku w źródłach pisanych. Zagadką pozostają kto i kiedy go wybudował. Może Władysław Łokietek, może Wacław II, a może Jan miłośnik […]

Najczęściej zadawane pytania

Co to stanowisko archeologiczne?

Za stanowisko archeologiczne uznajemy każdy ślad pozostawiony po działalności człowieka w przeszłości. Od małych fragmentów ceramiki i monet, przez groby, cmentarze, osady aż po całe krajobrazy. W teorii nie istnieje żadna granica czasowa i tak samo traktowane są stanowiska z II wojny światowej jak i epoki kamienia. W praktyce jednak często jest tak, że im starsze tym ważniejsze. Czasem stanowiska nazywa się nieruchomymi zabytkami archeologicznymi, w opozycji do odkrywanych przedmiotów, które są ruchome. Jednak każdy odnaleziony zabytek, nawet mały fragment ceramiki, mogą wskazywać, że w tym miejscu znajduje się stanowisko archeologiczne.

Jak znaleźć stanowisko archeologiczne?

Jest wiele sposobów by odnaleźć nieznane dotąd stanowisko archeologiczne. Uprzedzimy bowiem pytanie – w Polsce odkrywa się co roku dziesiątki nowych stanowisk, a nasza ziemia skrywa jeszcze wiele tajemnic! Jeszcze do niedawna najczęstszą metodą była analiza starych dokumentów, prospekcja lotnicza i badania powierzchniowe. W efekcie tych ostatnich powstało tzw. AZP – czyli Archeologiczne Zdjęcie Polski, z którego korzystamy po dziś dzień. Obecnie do tych sposobów doszły metoda skanowania laserowego (LiDAR), geofizyka i amatorskie poszukiwania z pomocą wykrywaczy metali. Należy jednak zaznaczyć, że na prowadzenie tych ostatnich w Polsce wymagane jest pozwolenie Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, o którego uzyskanie może starać się każdy po przedstawieniu paru dokumentów i uiszczeniu opłaty urzędowej. Prawo dotyczące amatorskich poszukiwań różni się w zależności od kraju, niektóre są bardziej liberalne, w wielu jednak są one całkowicie zakazane.

Czy istnieje mapa stanowisk archeologicznych?

Ogólnodostępną mapę stanowisk można odnaleźć pod tym linkiem. Umieszczono na niej jednak głównie te najważniejsze, a w wielu przypadkach ich lokalizacja jest tylko przybliżona. Wynika to z wielu czynników, ale bez wdawania się w szczegóły warto pamiętać, że również dalsze okolice stanowiska mogą zawierać pozostałości ludzkiej działalności. W razie wątpliwości zawsze najlepiej skontaktować się z najbliższym Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków – oni posiadają pełną bazę danych. Jeśli jednak jakieś stanowisko znajduje się w okolicy polecamy najpierw odnaleźć informacje o nim na naszej stronie, a później zobaczyć je na żywo. Wszystkie stanowiska są prawnie chronione, ale większość jest ogólnodostępna i każdy może je zwiedzać.

Mam stanowisko archeologiczne na działce, co robić?

Spokojnie, nie trzeba załamywać rąk, ponieważ to jeszcze nie koniec świata. Dom z pewnością powstanie, tylko ciut później. Jeśli stanowisko archeologiczne zagrożone jest planowanymi pracami, takimi jak np. budowa domu czy prace rolne lub podczas nich natrafi się na zabytki, należy ten fakt zgłosić do najbliższego Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. Wtedy podejmuje się czynności prowadzące do jak najszybszego uwolnienia terenu z zabytków. Prowadzi się nadzór lub ratownicze badania archeologiczne, dokumentuje odkrycia i wydobywa wszystko co zabytkowe, dzięki czemu właściciel może spokojnie prowadzić dalsze prace. To prawda, że jeśli nie są one planowane to wydłuża to prace, ale jedynie w przypadkach jeden na milion dochodzi do sytuacji całkowitego wstrzymania prac. Dlatego zawsze warto spełnić swój obowiązek i starać się chronić nasze wspólne dziedzictwo kulturowe ukryte pod ziemią.

Co dzieje się po badaniach stanowisk archeologicznych?

Teren zazwyczaj zostaje „uwolniony od substancji zabytkowej”. Oznacza to tyle, że w przebadanym miejscu nie powinno znajdować się już nic interesującego archeologów. Zazwyczaj jednak jest ono tylko częściowo i teren dookoła, który nie został przebadany wciąż zawiera ślady przeszłości. Należy o tym pamiętać bo mogą być one zagrożone pracami planowanymi w dalszej przyszłości. Jedynie w wypadku naprawdę dużych inwestycji, gdzie bada się naprawdę szerokie powierzchnie mierzące w hektarach (hale produkcyjne, lotniska, autostrady, etc) możemy mówić o całkowitym uwolnieniu.

Jakie są najważniejsze stanowiska archeologiczne w Polsce?

Naszym zdaniem na pewno nie jest to Biskupin. Z pewnością jest on najbardziej znanym stanowiskiem w Polsce, ale jest wiele ważniejszych. To trochę tak jak z odpowiedzą na pytanie, która książka w historii ludzkości jest najważniejszą. Chrześcijanie powiedzą z pewnością, że Biblia, muzułmanie – Koran, a fani polskiego fantasy, że Wiedźmin. W archeologii jest podobnie. Wszyscy mają swoje przekonania i odpowiedź kogoś kto interesuje się epoką kamienia będzie różnić się od odpowiedzi średniowiecznika. Mamy jednak pewien subiektywny wyznacznik, a jest nią lista UNESCO. A na niej, od 2019 r., jedynym stanowiskiem archeologicznym są Krzemionki Opatowskie – unikatowe, pradziejowe kopalnie krzemienia pasiastego położone w województwie świętokrzyskim. Ale zapewniamy, każde województwo ma własne stanowisko, często wyjątkowe tylko dla tego regionu. Nic tylko odkrywać!