Dlaczego grodzisko Scytów na Podkarpaciu jest sensacją?

To, że Scytowie zapuszczali się na obszar dzisiejszej Polski, wiemy od bardzo dawna. Jednak to, że odkryto grodzisko Scytów na Podkarpaciu zmienia całkiem sporo.

W Chotyńcu (gm. Radymno) znajdowało się wielkie grodzisko.  Archeolodzy znali je już od dłuższego czasu, ale jak to zwykle u nas bywa – pracy dużo, ale już rąk do niej zawsze za mało. Na szczęście dla stanowiska i zespołu badawczego, dzięki grantowi z Narodowego Centrum Nauki archeolodzy z Uniwersytetu Rzeszowskiego rozpoczęli badania.

AŻ WIEŚCI
Dołącz do grona miłośników Archeologii Żywej! Podaj nam swojego maila, a powiadomimy Cię o najważniejszych wydarzeniach i informacjach.
My także nienawidzimy bałaganu w skrzynce pocztowej, dlatego nikomu nie sprzedamy Twojego adresu.

Grodzisko poddano najpierw badaniom powierzchniowym,  a następnie wytypowano miejsca, w których wykopano sondaże. Dopiero jednak zdjęcia wykonane za pomocą drona uwidoczniły skalę założenia. Na załączonym materiale wideo wyraźnie widać linię wału przebiegającą na planie okręgu przez pole (mniej więcej te jasne linie – więcej na temat wyróżników roślinnych pisaliśmy tutaj).

Ostatecznie przebadano sam wał oraz majdan – teren wewnątrz. To co odnaleźli archeolodzy zaskoczyło wszystkich. Spodziewali się oni kolejnego grodziska średniowiecznego, a odnaleźli Scytów! Miałyby to potwierdzać odnalezione zabytki ruchome (ceramika, militaria), obiekt wewnątrz interpretowany jako tzw. zolnik, oraz wyniki datowań C14 węgli drzewnych odnalezionych w wale (tutaj o tym czym jest metoda C14). Wstępne datowanie grodziska przypada na okres od VIII do V w. p.n.e.

Kim byli Scytowie?

Wizerunek wojownika scytyjskiego, VII-VI wiek p.n.e (źródło: Wikimedia Commons / Janmad)

Scytowie byli irańskim ludem koczowniczym, o którym wiemy całkiem sporo. Pierwsze wzmianki źródłowe na ich temat pochodzą z VIII w. p.n.e. Pisał o nich Herodot w swoich Dziejach, ale również i inni.  Strabon, Pompejusz Trogus, Diodor Sycylijski. Wspominają ich źródła asyryjskie, a także Biblia.

Z najlepszych fragmentów dowiadujemy się, że byli ludem wyjątkowo wojowniczym, prawie nie zsiadali z koni, rodziny wozili w furgonach zaprzężonych w woły. Wypijali krew pierwszego zabitego wroga. Ze skóry i skalpów robili kołczany, rękawiczki i odzież. Uwielbiali sfermentowane mleko klaczy, a wszelkie przymierza zatwierdzali wypiciem krwi 1)A.T.Olmstead, 1974. Dzieje imperium perskiego, PIW, Warszawa, s. 152.. Oprócz tego mieli pić oni wino z czaszek pokonanych wrogów.

O ile do powyższych historii możemy podejść z przymrużeniem oka, to część z nich była prawdą. Byli nieustraszonymi wojownikami, niesamowitymi łucznikami i podbili spory kawał świata. Przejmując od podbitych ludów bogactwa i rozwiązania technologiczne stali się oni motorem rozwojowym dla tej części Europy, która leżała pod ich butem. Jako koczownicy z natury, nie byli w stanie wytrzymać dłużej w jednym miejscu.

Wyruszając ze swego matecznika pod naporem innych ludów koczowniczych ostatecznie przybyli oni na stepy nadczarnomorskie niszcząc żyjących tam wtedy Kimmerów (rzeczywisty odpowiednik tych z Conana Barbarzyńcy). Scytii podporządkowanych było wiele narodów, w tym m.in. greckie kolonie leżące na północnym wybrzeżu Morza Czarnego. Tworzyły one swoistego rodzaju scytyjski krąg kulturowy. Stopniowo jednak, jak każde imperium i to zaczęło powoli upadać. Ostatni niedobitkowie scytyjscy utrzymywali się na Krymie, aż do czasu inwazji Hunów, a więc do IV w. n.e.

Historyczne rozmieszczenie ludów irańskich ok 170 r. p.n.e. (źródło: Wikimedia Commons / Dbachmann)

Dlaczego jednak grodzisko Scytów na Podkarpaciu jest ważne? 

Wyprawy wojenne Scytów zapuszczały się daleko – w każdą stronę. Dla nas najważniejszy był jednak fakt licznych najazdów na zamieszkującą wówczas tereny dzisiejszej Polski ludność kultury łużyckiej. Jednym z najdalej wysuniętych na zachód stanowisk, które zostało zniszczone podczas takiego rajdu jest grodzisko w Wicinie (woj. lubuskie). Zasadniczo jednak: Scytowie u nas rabowali i palili, a nie mieszkali.

Tak przynajmniej wszyscy uważali, do momentu odkrycia grodziska Scytów na Podkarpaciu. Nagle okazuje się, że najdalej wysuniętą na zachód osadą Scytów jest Chotyniec. Owalne założenie o powierzchni ponad 40 ha posiada wał o wysokości od 3 do 3,5 m i szerokości od 30  do 40 m. Stanowisko jest najprawdopodobniej centrum osadniczym, które związane było ze scytyjskim kręgiem kulturowym.

Wokół Scytii mieszkało wiele różnych podporządkowanych im ludów. Opisał to bardzo dobrze Herodot w V w. p.n.e. Aglomerację chotyniecką można przypisać ludowi Neurów. Nie koniecznie więc byli to Scytowie, ale lud o scytyjskim modelu kulturowym // wyjaśnia prof. Czopek, rektor Uniwersytetu Rzeszowskiego i szef zespołu badawczego.

Całość faktów świadczy o tym, że musiała to być niesamowita warownia. Warownia, która nie różni się od tych najbardziej czołowych, lokalizowanych nad Dnieprem czy środkowym Dniestrem.

Wiatr wiejący ze Wschodu

Profil sondażu przechodzącego przez wał (Fot. Grzegorz Droba / Uniwersytet Rzeszowski)

Fakt istnienia grodziska scytyjskiego świadczy przede wszystkim o tym, że niektóre z nowinek technologicznych dotarły na te ziemie wcześniej i z innej strony niż uważano wcześniej. Do tej pory pojawienie się technologii toczenia naczyń ceramicznych na kole garncarskim na całym terenie dzisiejszej Polski przypisywano Celtom, którzy przybyli z zachodniej Europy (piszemy o nich sporo w 1 i 2 numerze 2017 r.).

Istnienie opisywanej aglomeracji wprowadza zmiany w podręcznikach historii. Okazuje się, że na terenie południowo-wschodniej Polski ceramika toczona na kole najwyraźniej pojawiła się za pośrednictwem Scytów, którzy przenieśli tę wiedzę z kolonii greckich.

Inną niesamowitą rzeczą jest wspomniany na początku zolnik. Obiekt obcy dla miejscowych kultur. Związany z obrządkami kultowymi i stanowiący najważniejsze, oraz charakterystyczne miejsce grodzisk scytyjskiego kręgu kulturowego.

Na fali popularnego konfliktu na linii Zachód-Wschód, podchwycenie tematu i pokazanie, że ze Wschodu też coś tam mamy wydaje się oczywiste. Należy otwarcie przyznać, że to co mówi prof. Czopek na temat znaczenia tego odkrycia, w obliczu prezentowanych faktów wydaje się trafne i niepodważalne. Czuję się jednak w obowiązku przypomnieć, że kierunki wędrówki idei i ludzi zmieniały się co jakiś czas. Przez wieki były to w różnym stopniu Wschód, Zachód, Północ i Południe.

Co dalej?

Niesamowicie bogate pochówki obfitujące w złote przedmioty odkrywane były przeważnie w kurhanach położonych na stepach nadczarnomorskich. Jednym z wyjątków jest skarb z Witaszkowa obecnie znajdujący się w berlińskim Antikensammlung. Oczywiście cała nasza Redakcja trzyma kciuki za to, że nasi koledzy i koleżanki z Rzeszowa odnajdą kolejny równie wartościowy depozyt!

Wykopaliska na terenie stanowisko w Chotyńcu z pewnością będą kontynuowane. Sam zazdroszczę tamtejszym studentom możliwości badania takiego miejsca. Skala założenia wymusza jednak rozsądne rozplanowanie przebiegu przyszłych badań. Stanowisko w końcu jest niesamowicie ważne dla poznania historii tamtej części Polski.

Dzieje Scytów nierozerwalnie związane są z historią Europy Środkowej i Wschodniej, a także Bliskiego Wschodu. Ich miejsce w historii wyznacza właśnie wspomniany wcześniej fakt pośredniczenia w rozpowszechnieniu kultury greckiej na obszary Europy Wschodniej. Sami Scytowie stworzyli kulturę, która odcisnęła swoje piętno na wielu innych ludach.

Państwo scytyjskie stało się ważnym ogniwem w stosunkach kulturalnych i handlowych łączących Azję Mniejszą i Środkową z Europą. Dzięki wymianie handlowej Scytowie zaangażowali odległe od ówczesnego świata obszary środkowego i północnego Uralu.  Według Aleksieja Smirnowa, rosyjskiego badacza i znawcy tematu, Scytowie i Celtowie zajmują w dziejach cywilizacji miejsce tuż za Grekami i Rzymianami 2)Aleksiej Smirnow, 1974, Scytowie, Warszawa.

ŹleKiepskoŚrednioDobrzeWspaniale (15 ocen, średnio: 4,33 z 5)
Loading...
Część skarbu z Witaszkowa (źródło: Wikimedia Commons / Natyss)
Radosław Biel

Deus Ex E-Machina
Home Page  Public Email  Researchgate  Academia  Twitter  Facebook  LinkedIn  Google+ 

Redaktor wpisów internetowych „Archeologii Żywej”. Archeolog. Doktorant Politechniki Wrocławskiej. Absolwent Uniwersytetu Wrocławskiego. W sprawie problemów ze stroną lub mediami społecznościowymi walić śmiało!

...więcej →

Literatura:   [ + ]

1. A.T.Olmstead, 1974. Dzieje imperium perskiego, PIW, Warszawa, s. 152.
2. Aleksiej Smirnow, 1974, Scytowie, Warszawa

7 komentarzy do “Dlaczego grodzisko Scytów na Podkarpaciu jest sensacją?

  • 9 czerwca 2017 at 11:56
    Permalink

    Pisać, że Chotyniec jest pod Rzeszowem, to tak jak twierdzić, że gród na Wzgórzu Zamkowym w Chełmie jest pod Lublinem – choć pewnie z perspektywy Wrocławia to wszystko jedno 🙂

    Reply
    • Radosław Biel
      9 czerwca 2017 at 12:41
      Permalink

      Przyłapany na gorącym uczynku 😉 Przyznam się, że to po prostu chwyt marketingowy. Następnym razem nic o Rzeszowie nie będzie (chyba, że o Uniwersytecie).

      Reply
  • 12 lipca 2017 at 18:53
    Permalink

    Szanowny Panie Radosławie,
    skad domniemanie, ze technologie wyrobu glinianych garkow na kole przyniesli na te ziemie Scytowie?
    Wspomniana osada jest datowana na pierwsze tysiaclecie BC co w zadnym razie nie przeklada sie na znaleziona w latach 70-tych waze bronocicka:
    https://pl.wikipedia.org/wiki/Waza_z_Bronocic
    Brakuje 2.500 lat, i nawet wspomnianym Celtom brakuje ok. 1500 lat, by sie do tej wazy przyznawac.. przyjelo sie z kolei, ze umiejetnosc ‚toczenia garkow z gliny’ zostala przez czlowieka przysposobiona znacznie wczesniej niz zastosowanie kola do celow transportowych, wiec roznica czasowa jest zapewne jeszcze wieksza.. Mam nadzieje, ze nie odpisze Pan, ze ten garnek rowniez tu przywlokl jakis proto-Scyt albo Celt… 😉
    Mysle, ze w swietle coraz wiekszej ilosci archeologicznych odkryc z prehistorii tych ziem, slusznym jest by znacznie ostrozniej wyrokowac ‚kto’ i ‚co’ ‚tutaj’ przyniosl bo byc moze ‚to’ juz ‚tu’ bylo..
    Pozdrawiam serdecznie..

    Reply
    • Radosław Biel
      12 lipca 2017 at 19:32
      Permalink

      Kto pyta nie błądzi jak to powiadają. Upraszczając mocno sprawę techniki w garncarstwie pradziejowym dzielimy na dwie zasadnicze grupy: ręczne i tzw. toczone na kole. Sformułowanie „toczenie garnków z gliny” nijak ma się do tych grup i może odnosić się zarówno do pierwszej jak i drugiej, ponieważ odnosi się tylko do surowca a nie techniki wytwarzania.
      W przypadku pierwszej grupy naczynia lepiono ręcznie z taśm i wałków glinianych. Pierwsze takie (i w sumie jakiekolwiek) naczynia ceramiczne na ziemiach polskich to ok. 5500 lat p.n.e. i m.in. do nich zalicza się wspomniana waza z Bronocic.
      Druga grupa wiążę się z przełomem technologicznym, w którym to wymyślono koło garncarskie i za jego pomocą zaczęto formować całkowicie nowe i lepsze naczynia ceramiczne. Wynalazek koła garncarskiego stanowił znaczący punkt na drodze rozwoju cywilizacji technicznej człowieka. Znane ono było już w starożytnym Egipcie, a niektóre źródła wskazują, że zostało wynalezione w starożytnej Mezopotamii. Do nas jednak wynalazek ten przybył znacznie później.
      Powszechnie uważa się, że na ziemiach polskich przełom ten nastąpił gdzieś pomiędzy V i IV w. p.n.e., wraz z przybyciem Celtów (piszemy o Celtach chociażby w naszym nr. 2 (64) 2017). Dlaczego wiążemy go z nimi a nie z ludnością, która ‚już tu była’? Ponieważ przed ich przybyciem naczyń tworzonych z pomocą koła garncarskiego nie produkowano lokalnie. Świadczą o tym zabytki archeologiczne, które odnajdujemy na badanych stanowiskach – nie ma w tym żadnego wyrokowania. Dlatego właśnie grodzisko w Chotyńcu jest fascynujące ponieważ jeśli naprawdę istniało ono już w VIII w. p.n.e. w formie zależnej od wpływów scytyjskich to na nim ceramika toczona na kole (jeszcze raz – całkowicie coś innego niż ta ręcznie) mogła być produkowana już 300 lat wcześniej niż np. na Śląsku.
      Sama znajomość koła i używania go w celach transportowych, z kolei jest czymś całkowicie odrębnym od używania koła garncarskiego. Waza z Bronocic jest ważnym znaleziskiem ponieważ przedstawia jedno z najstarszych przedstawień użycia koła właśnie w celach transportowych. Nie jest ona jednak przykładem tego, że już wtedy naczynia ceramiczne produkowano na kole garncarskim. Musiało by być ono stworzone tą metodą – a nie jest. Używając przejaskrawionego i humorystycznego porównania to tak jakby powiedzieć, że skoro na moim kubku do kawy jest narysowana kolonia marsjańska, oznacza to, że pochodzi on z Marsa 😉
      Mam nadzieję, że udało mi się to wytłumaczyć w zrozumiały sposób.

      Reply
  • 27 sierpnia 2017 at 12:40
    Permalink

    Witam ,scytowie to koczownicy to jak mogli budować stałe osady o wałach na 3-4 metry może to poprostu osada grupy tarnobrzeskiej końca kultury łuzyckiej , a artefakty scytyjskie były z powodu handlu scytów z ludami kultury ł. a pozatym badania dna i mdna wykazują pokrewieństwo scytów ze słowianami a nie ludami irańskimi ,pozdrawiam

    Reply
  • 28 września 2017 at 10:40
    Permalink

    „Waza z Bronocic jest ważnym znaleziskiem ponieważ przedstawia jedno z najstarszych przedstawień użycia koła właśnie w celach transportowych.”
    Najstarsze?

    Reply

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

297 Udostępnień
Udostępnij293
+13
Tweetnij
Udostępnij1
Przypnij